НИКИФОРОВ ИСАЙ ПРОКОПЬЕВИЧ
(1915-1976)
… Өстөөх ыарахан снаряда иһиирэн-эҥэлийэн кэлэн эстэн дэлби ыстанар. Мин атаҕым анныттан сири былдьаһар, миигин ирдэһэр. Ол эрээри ханнык эрэ күүс хаххалыырга дылы…
Исай Никифоров
Саха биллиилээх суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, суруналыыс, прозаик, поэт Исай Прокопьевич Никифоров төрөөбүтэ 110 сыла.
1915 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Исай Прокопьевич Хаҥалас улууhун 5-с Малдьаҕар нэhилиэгэр төрөөбүтэ. Бииргэ тѳрѳѳбүт 4 этилэр: Исай, Фрося, Анна, Кеша. Исай аҕата Никифоров Прокопий БСК9б) чилиэнэ, дьадаңы киһи этэ. Улууска кѳскѳ олорбут политсссыльнайтан ааҕа- суруйа үѳрэммит.1920 сыллаахха Советскай былааска бэринилээх киһи быһыытынан, Якутскай куоракка кылгас советскай-партийнай курска үѳрэммит, курсу бүтэрээт дойдутугар тѳннѳн актыыбынай советскай-партийнай үлэни ыыппыт. Нэһилиэк ревкомун чилиэнэ, ааҕар балаҕаңңа сэбиэдиссэйдээбит, коммунистар ячейкэлэрин тэрийбит. Улуус добровольчесай кыһыл дружинатын байыаһынан сулуспалыы сылдьан 1922 сыллаахха Тѳхтүр диэн дэриэбинэҕэ бандьыыттар аҕатын тутан кыыллыы ѳлѳрбүттэрэ.
Ийэлэрэ оҕолоноору ѳлбүт, аҕаларын бандьыыттар ыппытарын кэннэ, Кирилловтар диэн ыаллар Кешаны иитэ ылбыттар. Сотору балтыларын Фросяны уонна Аннаны Петровтар, Федотовтар, инитин Кешаны Кирилловтар иитэ ылбыттара. Исай ыалы кэрийэн олорор ыар дьылҕаламмыта, бэйэтэ кэпсииринэн : «Миигин ыал аайы икки хоно-хоно нѳңүѳ ыалга ааһан кэрэдэх оҕо оңорорго быһаарбыттара. Ол сылдьан, хата, оскуолаҕа син үѳрэммит. Кэлин тулаайах Исай Тиит-Арыы, θктѳм бастакы оскуолатыгар үорэммит. Онтон эдьийиниин кѳһѳн тиийэн, Сунтаар Тойбохойугар интернакка олорон комсомолга киирбит, саха суруйааччыларын айымньыларын тартаран, туран ааҕара. Оскуоланы Тойбохойго бүтэрбит. 1934-1939 сс. Дойдутугар кэлэн сэбиэскэй уонна профсоюзнай уорганнарга үлэлээбитэ. 1939 сылтан ССРС суруйааччыларын Союһун чилиэнэ. Литературнай псевдонима «Исай Никифоров».
Дойдутугар тѳннѳн кэлэн, Исай V Малдьаҕар нэһилиэгин комсомольскай ячейкатын секретарынан талыллар. Исай Никифоров нэһилиэгэр бастакы колхоз тэриллиитигэр актыыбынайдык кыттыбыта уонна хас да сыл биригэдьиирдээбитэ, бастаан «Хороонноох» диэн табаарыстыбаны, онтон итинник ааттаах колхоһу тэрийсэр, «баар-суох үѳрэхтээх киһинэн» кѳстѳн, суот-учуот үлэтин дьаһайар, дохуоту үллэрсэр, саас, сайын хонуу үлэтигэр сылдьар «нууччалыы билэр» аатыран, кыһынын Чуураан базатыттан Алдаңңа кѳлѳнѳн таһаҕас таһыытыгар биригэдьиирдиир, үлэ ударнига буолар оройуоңңа, Якутскайга ударниктар слеттарыгар сылдьар, оройуон, республика хаһыаттарыгр суруйан барар, «Кыым» хаһыакка үлэлиир, оройуонун «Советтар Знамялара» хаһыатыгар редактордыыр, обороннай үлэҕэ таптаан кыттар, физкультурник уонна бэргэн ытааччы буолар. 1940 сылтан ССКП чилиэнэ. Кини 1937-38 сылларга бэйэтин бастакы бѳдѳң сэһэнин «Ыстапааны» суруйбутун, θлѳксѳй Бээрийэк редакциялаан 1939 с. Саха АССР кинигэтин издательствота 5000 ахсаанынан бэчэттиир.
Исай Никифоров 1939 сылтан ССРС Суруйааччыларын союһун чилиэнэ. Бу сылтан үлэтин бэчээккэ аныыр: бастаан «Кыым» хаһыакка советскай тутуу отделын салайар, онтон оройуонугар «Советтар Знамялара» хаһыакка редактордыыр. Ол кэмҥэ бастакы «Ыстапаан» диэн сэһэнэ Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын холбоһуктааһынын сырдатар. Бу сэһэнэ үксүн ааптар олоҕор олоҕуран суруллубут. Прозаик, драматург быһыытынан биллэр.
1941 сыллаахха Никифоров И.П. Орджоникидзевскай оройуон партийнай кабинетыгар сэбиэдиссэйдиир.
Советскай армияҕа 1942 сыллаахха ыҥырыллар уонна Ульяновскай офицерскай оскуолаҕа үөрэнэр. Ону ситиһиилээхтик бүтэрэн сылтан ордук Арҕаа дойду Улуу сэриитигэр кыттар. Бастаан ротаны хамаандалыыр, онтон 1-кы Украинскай фроҥҥа дивизия штабыгар 67-с отдел начальнигын солбуйааччытынан үлэлиир. Кыһыл Сулус уордьанынан, элбэх мэтээллэринэн наҕараадаланар.
1946 сыллаахха Исай Никифоров демобилизацияланан Орджоникидзевскай оройуон «Сэбиэттэр знамялара» хаһыакка редактордыыр. Сыл буолан баран Никифоров И.П. Новосибирскайдааҕы партийнай оскуолаҕа журналистика отделыгар үөрэнэр. 1949 сыллаахха үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн, советскай уонна журналистскай үлэлэргэ эппиэттээх дуоһунастарга сылдьар. Ону сэргэ айар үлэнэн дьарыктанар.
Биллэр айымньыларынан «Саллааттар» уонна «Олох иһин охсуһуу» диэн сэһэннэр буолаллар. «Саллааттар» диэн айымньыга Аҕа дойду сэриитигэр ССРС араас омуктарын офицердара өстөөҕү өһөрөргө саллааттары бойобуой коллективка түмэ тардар үлэлэрэ көстөр.
«Олох иһин охсуһуу» историческай темаҕа суруллубут. Онон саха норуотун революционнай өйүн-санаатын иитэргэ ссылкаҕа кэлбит большевиктар сабыдыаллара көстөр.
Суруйааччы Исай Никифоров Покровскайга олорон литературнай үлэнэн дьарыктанар: кини Н. Заболоцкайы кытары «Тарабукиннар кэргэттэрэ » диэн пьесаны суруйаллар, «Судаарыскай дьаамсыктара» диэн историческай романы саҕалыыр.
Культура, үтүөлээх үлэһитэ, суруйааччы, фронтовик Никифоров Исай Прокопьевич 1976 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
И.П. Никифоров төһө даҕаны үтүөлэрин-өҥөлөрүн иһин дьоҥҥо-сэргэҕэ киһи быһыытынан боростуой, аламаҕай сыһыаннаҕа.
Сэрии туһунан сүрүн айымньылара, кинигэлэрэ:
- Саллааттар: сэһэн.-Дьокуускай, 1951.
- Илин былдьаһыы: сэһэн.-Дьокуускай, 1972.
- Саллаат өрүү саллаат: сэһэн, кэпсээн.-Дьокуускай, 1993.
Айымньылара
Стапаан : [сэһэн] / Исаай Микиипэрэп. — Йакуутскай : Саха судаарыстыбаннай изд-бата, 1939. — 82 с. : портр.
Лат. графика. — В вып. дан. загл.: Степан.
Саллааттар : повесть . — Якутскай : САССР Госиздата, 1951. — 99, [1] с. : портр.
В вып. дан. загл.: Солдаты : повесть. https://e.nlrs.ru/online2/1077
Кырачаан булчуттар : [кэпсээннэр] / Исай Никифоров ; [ойууларын оҥордо С. В. Федоров]. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вата, 1954. — 41 с. : ил.
В вып. дан. загл.: Маленькие охотники.
Без ружья : [рассказы для детей младшего и старшего возраста] / Исай Никифоров ; [пер. Л.Л. Габышев]. — Якутск : Якутское книжное изд-во, 1958. — 38, [2] с. : ил.
Ким ордугуй? / Исай Никифоров. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота. 1962. — 15, [1] с.
Кто лучше? : рассказы для детей мл. шк. возраста.
Рассказы для детей младшего школьного возраста
В сборник включены детские рассказы известного якутского писателя, фронтовика И. П. Никифорова (1915-1976) о благотворном влиянии природы на духовный мир юного читателя. Ранее они были изданы отдельными книгами: «Маленькие охотники» (1954), «Кто лучше?» (1962) и др. Мир детства в изображении автора — особый мир. В своих произведениях автор больше всего ратует за охоту бескорыстную, которая вознаграждается удовольствием наблюдать и изучать, оберегать и защищать
Ким ордугуй? = Кто лучше? : кэпсээннэр : рассказы / Исай Никифоров ; [хомуйан оҥордо Т. П. Самсонова ; сахалыыттан нууччалыы тылб. Л. Л. Габышев ; худуоhунньук А. Н. Баишев]. — Москва : Графпресс, 2012. — 121, [4] с.
Олох иһин охсуһуу : (сэһэн) / Исай Никифоров. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1959. — 209, [1] с.
Пер. загл. в вып. дан.: Борьба за жизнь: повесть.
Түбүктээх саас . — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1961. — 15, [1] с. : портр.
В вып. дан. загл.: Беспокойная весна.
Икки сэһэн / Исай Никифоров. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1965. — 254, [1] с. : портр.
В вып. дан. загл.: Две повести. Иьинээ5итэ: Саллааттар. Кырымахтаахтар
Быһый уол : сэһэн : [для детей старшего школьного возраста] / Исай Никифоров ; [ред. С. Ф. Софронов]. — Якутскай : Саха сиринээһи кинигэ изд-вота, 1967. — 95, [1] с.
В вып. дан. загл.: Быстроногий мальчик : повесть.
Суор кыланар сиһигэр : (сэһэннэр) / Исай Никифоров. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1970. – 204
Бу кинигэҕэ Исай Никифоров кэлин бириэмэҕэ суруйталаабыт сэһэннэрэ киирдилэр. Икки сэһэн иккиэн тус-туспа бириэмиэйэлэринэн бэлиэтэнэн тураллар
http://xang-elib.ru/online/1263
Илин былдьаһыы : сэһэн / Исай Никифоров. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1972. — 150, [1] с.
В вып. дан. загл.: Соперничество : повесть.
Бу кинигэҕэ Исай Никифоров «Быһый уол» уонна «Илин былдьаһыы» диэн сэһэннэрэ киирдилэр. Өй-санаа, сиэр-майгы проблемаларын таарыйар айымньылар суруллубуттара быданнаабыт эрээри, билиҥҥи ааҕааччы болҕомтотун тардыахтара диэн эрэнэбит.
Сүрэх кэпсиир / Исай Никифоров ; [түмүк тыл авт. Семен Никифоров]. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1974. — 342, [2] с.
В сборник Исая Никифорова «Сердце говорит» вошли повести «Степан» и «Сердце говорит». Первая из них написанная в 1939 году, для настоящего издания значительно переработана. В повестях объединенных общностью главных героях повествуется о первых годах Советской власти.
http://xang-elib.ru/online/1186
Саллаат өрүү саллаат : [улахан саастаах оскуола оҕолоругар сэһэн, кэпсээн] / Исай Никифоров ; [ред. В. А. Тарабукин]. — Дьокуускай : Саха республикатын национальнай кинигэ изд-вота, 1993. — 127 с.
Илин былдьаһыы : [сэһэннэр] / Исай Никифоров ; [хомуйан көрөн-истэн таһаарда, киирии тылы суруйда Н. Р. Калитин]. — Дьокуускай : Бичик, 2006. — 239 с.
Күн тахсыыта : кэпсээннэр, очеркалар, пьесалар / И. П. Никифоров ; [хомуйан оҥордо, киирии тыл Т. П. Самсонова]. — Дьокуускай : «Медиа-Холдинг Якутия», 2014. — 239 c.
Кинигэҕэ И. П. Никифоров кэпсээннэрэ, очеркалара, нууччалыыттан сахалыы тылбааһа уонна түөрт пьесата түмүллэн киирдилэр. Суруйааччы төрөөбүтэ 100 сааһын көрсө ааҕааччы киэҥ араҥатыгар ананар
Саллааттар [Электронный ресурс] : [сэһэн]. — Электронные данные (1 файл: 46969 Кб). — (Якутск : Национальная библиотека Республики Саха (Якутия), 2015). — С. 3-129.
Повесть из сборника: Икки сэһэн / Исай Никифоров. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1965. — 254, [1] с. ; портр.
Солдаты : повесть / Исай Никифоров ; [пер. с якут. А. Е. Шапошниковой, Л. С. Борисовой]. — Якутск : изд-во «Алаас», 2015. — 131 с.
И.П. НИКИФОРОВ кинигэлэрэ оскуола фондугар:
1.Сүрэх кэпсиир: кэпсээн – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1974. – 344 с. – Иьинээ5итэ: Сурэх кэпсиир; Ыстапаан.
В сборник Исая Никифорова «Сердце говорит» вошли повести «Степан» и «Сердце говорит». Первая из них написанная в 1939 году, для настоящего издания значительно переработана. В повестях объединенных общностью главных героях повествуется о первых годах Советской власти.
2.Илин былдьаьыы: сэьэн – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 2006. – 152 с.
Бу кинигэҕэ Исай Никифоров «Быһый уол» уонна «Илин былдьаһыы» диэн сэһэннэрэ киирдилэр. Өй-санаа, сиэр-майгы проблемаларын таарыйар айымньылар суруллубуттара быданнаабыт эрээри, билиҥҥи ааҕааччы болҕомтотун тардыахтара диэн эрэнэбит.
3.Саллаат өрүү саллаат: сэьэн, кэпсээн /А.Д.Васильев ойуута.– Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1993. – 128 с.
Повесть о фронтовых буднях Великой Отечественной войны написана самим ее участником
Иьинээ5итэ: Эргиллии; Бытыктаах киьи; Кэпсээн; Секретарь сырытта; Уустар; Тутаах боппуруостар; Саабыс; Сэбээрин; Колхозка араас дьон бааллар; Инникини кэруу; Олохсуйуу; Улэ дьоно; МТС уьаайбатыг
Хомуурунньуктарга тахсыбыт айымньылара
Сүрэх кэпсиир (Быьа тардыы) //Кыайыы : саха фронтовик суруйааччыларын хоһоонноро, кэпсээннэрэ / [хомуйан оҥордо И. И. Артамонов ; В. С. Артемьев уруһуйа ; киирии тыл авт. Софрон Данилов]. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1985. – С. 41 https://e.nlrs.ru/open/36142
II. Хаьыаттарга, сурунаалларга тахсыбыт айымньылар:
«Па-па»: кэпсээн / / Хотугу сулус. 1940. №2. С. 88-90.
Эр санаа // Хотугу сулус.-1944.-№3.-С.8
Хотуттан айан: кэпсээннэр / / «Хотугу сулус», 1950. №5. С. 31—43.
Үлэ дьоно: сэһэн // Хотугу сулус.-1951.-№1.-С.3
Үлтү астыбыт: кэпсээн// Хотугу сулус.-1954.-№6.-С.109
Сыылкаҕа (А.П. Чехов кэпсээнин тылбааһа) / / Хотугу сулус. 1954. № 4 (64). С. 16-24
Үлтү астыбыт: кэпсээн // Хотугу сулус.-1954.-№6.-С.109
Аргыстар: кэпсээн // Хотугу сулус. — 1955. __ № 6. — С.3-85; 1956. № 1. —С. 124-162.
Бытыктаах киһи: кэпсээн / / Хотугу сулус. 1956. №4. С. 70—75.
Тарабукиннаах кэргэннэрэ: пьеса / / «Хотугу сулус», 1958. №6.-С.27-67.
Күүкэй ыала: пьеса / / «Хотугу сулус», 1959. №1. С. 92—100.
Күн тахсыыта: пьеса / / «Хотугу сулус», 1961. №5. С. 99—126.
Кырымахтаахтар: сэьэн // Хотугу сулус.-1963.-№1.-С.12
Баян. Сүүрбэ биир күн. Кубул5ат. Улахан суолга: кэпсээннэр // Хотугу сулус. — 1965. — № 3 . С. 131-138; Сүүрбэһис үйэ кэпсээнньиттэрэ: саха прозаиктарын айымньыларын антологията.- С. 84
Куртуйах чаранар: сэьэн // Хотугу сулус. – 1966. — № 2. — С.113-118.
Хоммотох хоноьо: сэьэн // Хотугу сулус. – 1970. — № 7. – С. 73-75.
Командировка5а: сэьэн // Хотугу сулус. – 1971. — № 2. – С. 58-63.
Көмүс ухханыгар: сэьэн // Хотугу сулус. – 1973.- №4. – С. 3-51; № 5. – С. 11- 64.
Ыраахтаа5ы дьаамсыктара (Быьа тардыы) // Чолбон.-2010.-№5
Саллааттар (Сэһэнтэн быһа тардыы) // Чолбон.-2015.-№5.-С.37-47
Баян: кэпсээн //Чолбон.-2020.-№5.-С.39
Ыстапаан //Лена маяктара.-1965.-муус устар7 к.-№42,-С.№; Муус устар 11 к.- №44.-С.3; муус устра 14 к.-№44.-С.3-4; муус устар 18 к.-№С.3; муус устар 21 к.-№48.-С.3; муус устар 23 к.-№49.-С.3; муус устар 25 к.-№50.-С.3; 16 к.-№46.-С.3
Олоҕун, айар үлэтин туһунан
Габышев, Н. Саллаат суруйааччы / Н. Габышев // Хотугу сулус. – 1965. — № 3. – С.87.
Н. Габышев Хорсун сэрииһит, дьоһун суруйааччы (Исай Никифорович Никифоров 60: сааһын туолуутугар) //Хотугу сулус .-1975.-№5.-С.95-100
Доҕорбут кэриэһигэр: некролог // Хотугу сулус. – 1976. — № 9 – С. 112.
Исай Никифоров // Егоров А., Протодьяконов В., Павлова В. Писатели Якутии.-Якутск: Кн. изд-во, 1981.-С.146
Исай Никифоров Сүрэх кэпсиир (Сэһэнтэн быһа тардыы) //Кыайыы: Саха фронтовик суруйааччыларын хоьоонноро, кэпсээннэрэ /В.С. Артемьев уруьуйа.-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1985.- С.44—55
Габышев, Н. Саллаат иэьин толорбута / Н. Габышев // Хотугу сулус. – 1985. — № 5. – С. 110-112.
Васильев, Г. А. Буойун – суруйааччы / Г. А. Васильев // Хотугу сулус. – 1986. — № 8. – С. 89-90.
Суорун Омоллоон. Ахтар, суохтуур эбиппин / Суорун Омоллоон// Чолбон. – 1990. — № 5. – С. 95-97.
Тумат, С. Кинилэргэ сүгүрүйэбит: [А5а дойду көмүскэлигэр кыттыбыт суруйааччылар] / С. Тумат // Чолбон. – 2000. — № 5 . – С. 31-34.
Харитонов, П. Н. Сүрэх кэпсээнэ / П. Н. Харитонов // Чолбон. – 2000. — № 5. – С. 89-90. https://e.nlrs.ru/online2/62982?fromOpenPage=https%3A%2F%2Fnew.nlrs.ru%2Fopen%2F62982
Никифоров Исай Прокопьевич // Родом из Хангалас. — Покровск : Хангаласская улусная типография, 2000. — С.20.
Исай Никифоров // Писатели земли Олонхо: биобиблиогр.справочник – Якутск, 2000. – С. 293-295.
Соловьев, Н. Е. Үтүөкэн до5ор этэ // Соловьев Н.Е. Төрөөбүт холумтаным – Дьокуускай, 2004. – С. 124-128.
Габышев, Н. Биир дойдулаахпыт Исай Никифоров // Кытыл-Дюра : / ред.-сост. Аммосова (Мордовская Л. Д.)] — Якутск : 2005. – С. 66-71.
Аммосова, Л. Д. Чинчийиэххэ, уэрэтиэххэ, аатын уйэтитиэххэ / Л. Д. Аммосова // Ханалас (Покровскай). – 2005. – Ыам ыйын 4 к.
Кириллин, Д. Ревкомовец уола – буойун суруйааччы / Д. Кириллин // Чолбон. – 2005. — №5 . – С. 85-88.
Кириллин, Д. В. Писатель-фронтовик И. П. Никифоров // Хангаласский улус : история, культура, фольклор / Администрация муницип. р-на «Хангалас. улус (район)», Ин-т гуманитар. исслед. АН РС(Я) ; [сост. Д. С. Аргунов, Н. С. Попов, П. Н. Харитонов ; отв. ред. д. ист. Наук В, И. Федоров]. – Якутск : Бичик, 2007. – С. 283-286.
В. Иванов Олоҕун тиһэх сыллара (Суруйааччы, суруналыыс, фронтовик И.П. Никифоров 100 сылыгар) // Чолбон.-2015.-№5.-С.93-
Д. Кириллин Ревкомовец уола-буойун суруйааччы. Ыстатыйа // Чолбон.-2005.-№5.-С.85
Исай Прокопьевич Никифоров // А.А. Николаев-Сиэн Чохчо Үйэлэри уҥуордуур сырдык мөссүөннэр.-Дьокуускай: Дани-Алмас, 2015.- С.41;
И. П. Никифоров айымньыларын оскуолаҕа үөрэтии : учууталларга, үөрэнээччилэргэ аналлаах көмө пособие / [хомуйан оҥордо Т. П. Самсонова]. – Дьокуускай : «Алмаас» изд-во, 2015. – 162 с.;
Буойун суруйааччылар 1941-1945 /хомуйан оҥордо: С.Ф. Константинова.-Дьокуускай: Бичик, 2020.-50 с.;
Л. Аммосова Суруйааччы, суруналыыс Исай Никифоров / Хаҥыл.-2015.-№10.-С.10
О НЕМ
ВИДЕОМАТЕРИАЛЫ О И.П. НИКИФОРОВЕ
Саллаат, суруйааччы, журналист (Исай Прокопьевич Никифоров 95 сылыгар анаан)
«Эр санаа», к 75-летию Победы и 105-летию И.П. Никифорова Аудиокэпсээн
Медиаурок «Никифоров Исай Прокопьевич — прозаик, драматург, писатель-фронтовик»
Акция “Сила книги”. Читаем повесть Исая Никифорова «Солдаты»
Саллаат, суруйааччы, журналист (Исай Прокопьевич Никифоров 95 сылыгар анаан)
