265 лет со дня рождения Шадрина Ильи Максимовича , одного из просветителей народа саха
Первый президент республики М.Е.Николаев высоко отозвался о Илье Шадрине. “В образе Ильи Шадрина представлен новый тип представителя народа саха. На мой взгляд, именно личность Ильи Шадрина в нашей истории стала предшественницей зарождения национальной интеллигенции. Образованный, владеющий знаниями текущего законодательства, он показал достойный пример гражданина и патриота своего края. С достоинством отстаивая свои права и права земляков, он внес огромный вклад в формирование самосознания народа. И в наши дни поражают не только глубина его проникновения в существо проблем, но и результаты их решения”.
Староста 5 Мальжагарского наслега.
Один из видных общественных деятелей, внесших значительный вклад в становление самоуправления и православия в Якутии.
Илья Максимович Шадрин, один из образованных людей своего времени, обосновал «Положение о сельском и иноверческом управлении», принятый в 1811 г. На рубеже ХУШ-ХIХ вв., несмотря на свою молодость, князец И. Шадрин был одним из общепризнанных лидеров тойонской верхушки. 19 июля 1788 г. был награжден серебряной медалью за заслуги перед экспедицией Биллингса от Екатерины II. Илья Шадрин неоднократно выезжал в Санкт-Петербург(1786, 1797, 1812 г.г.)
Илья Шадрин родился в 1758 году в Мальжегарском наслеге – Агдаакы, в многодетной семье. Его отец известен тем, что в свое время поддержал Сыранова. Вместе с ботурусским якутом Абрамом Саргыловым и чакырского рода Кыпчатын Логлоиным собрали «… к поднесению в подарок Екатерине II 6 лисиц буреинских»[1]
Примерно в 1780-1782 гг. он был избран головой Хангаласского улуса. Получив в детстве воспитание у русских, Максим Шадрин уже в первой половине ХVIII в. был одним из первых грамотных головой Кангаласского улуса.
В 1793 г. он получил Указ о его назначении наслежным князцом от Екатерины П. , а в 1797 г. по указу Павла 1 И.Шадрин остаётся на второй срок.
В 1793 – 1796 гг. Илья Шадрин служил сельским заседателем 2-го Департамента Якутской верхней расправы.
В 1797 г. получил Доверенность голов и князцов разных волостей о представлении в столице перед царем. И.Шадрин в этом же году командирован вместе с улусными головами А.Аржаковым и П.Слепцовым в Иркутск.
20 мая 1799 г. награжден золотой медалью на анненской ленте.
Вопрос об открытии школы был рассмотрен с прошением князца Кангаласского улуса Ильи Шадрина, ходатайствовавшего об учреждении в Якутске духовной школы. И 1 июля 1800г. вышел указ, а 1 января 1801 г. при Спасском монастыре была открыта духовная школа, « сообразно Иркуской для образования христианскому закону якутского юношества» и решил «для утверждения таможних народов в законе христианском… учредить школу, в которой преподавать русскую грамматику, чтение, писание, катехизис, священную историю и краткое нравственное наставление о должности верноподданного». Илья Максимович стал попечителем и меценатом этой школы. Он был достаточно богатым человеком, чтобы содержать школу.
В 1808 г. в г.Иркутске доверенные: голова Намского улуса Жирков и И. Шадрин — от имени тойонов всех улусов заключили с казною соглашение: перевозку казенных грузов по Якутско-Охотскому и другим трактам, обязуясь ежегодно держать наготове 10 тыс. лошадей.
В 1814-1822 гг. Илья Шадрин вкладывал средства и ходатайствовал о строительстве церквей, в частности, инициировал строительство Синской Воскресенской церкви.
*****
1761 сыллаахха Сиинэ үрэҕин төрдүгэр Хаҥалас улууһун баһылыгынан үлэлээбит кинээс Максим Шадрин элбэх оҕолоох дьиэ кэргэнигэр өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ общественнай, политическай деятеля Илья Шадрин төрөөбүтэ. Илья аҕата бэйэтин кэмигэр бары өттүнэн сайдыылааҕа, архыып докумуоннарын көрдөххө,кини үс уолаттара нууччалыы ааҕаллара, суруйаллара уонна кэпсэтэллэрэ. Бу –XVIII үйэҕэ саха ыалыгар олус сэдэх көстүү. Илья Шадрин оҕо сааһыииан билиигэ-үөрэххэ тардыһыыта күүстээх этэ . Кини 1799 с. түөрт саастаах Иван диэн уолун Санкт-Петербурга дьаам суолунан, атынан айаннатан, Россия ыраахтааҕыта Павел I тус бэйэтэ дьаһайар муоратааҕы кадеттар куорпустарыгар киллэрбитэ.Бу уһун айаннарын кэмигэр уола биэс сааһын туолан, үөрэнэр кыахтаммыта. Манна нууччалыы билэр уонна ыраахтааҕы үрдүк сололоохторун, дипломаттар, сэрии геройдарын оҕолорун эрэ талан, биэс саастарыттан сүүрбэлэригэр диэри үөрэнэллэрэ. Хомойуох иһин, 1803 сылга уол оһоллонон өлбүт, аҕата дьиэлээн истэҕинэ түннүгү арыйан, ойон тахсан, үргүөргэ оҕустаран сууллубут диэн кэпсииллэр.
Инники сайдыыны өтө көрөр киһи ыччат үөрэхтээх, сайдыылаах буоларыгар кыһанара. 1800 сыллаахха Илья Максимович туруулаһыытынан, император Павел I Дьокуускай куоракка духовнай семинария иһинэн саха уолаттарын үөрэтэр оскуола аһылларын туһунан Ыйааҕа тахсыбыта. Элбэх эдэр уолаттары Россия империятын тарбахха баттанар үөрэх кыһаларыгар киллэртээбитэ.
Илья Шадрин Хаҥалас улууһун V Малдьаҕар нэһилиэгэр өр сылларга кинээстээбитэ, 1793 сылтан 1796 сылга диэри Үрдүкү земскэй суукка сэтээтэллээбитэ. Бэйэни салайаныыга хамсааһыны таһаарбыт бөдөҥ общественнай деятель буолар. XVIII үйэ бүтүүтэ- XIX үйэ саҕаланыыта Илья Шадрин олохтоох бэйэни салайыныыга көрдөһүүлэри бэлэмнээн, хаста даҕаны Санкт-Петербург куоракка (1799 с., 1803 с., 1812-14 сс., 1818 с.) бара сылдьыбыта. Онно Россия империятын ыраахтааҕылара Екатерина II, Павел I, Александр I кытта тус крсөн кэпсэппитэ. Ол түмүгэр, олохтоох нэһилиэнньэҕэ Иркутскай уонна Охотскай айан суолунан почта үлэтигэр икки өттүттэн сөптөөх усулуобуйаҕа чэпчэтиилэри киллэртэрбитэ. Илья Максимович көҕүлээһининэн Иркутскай губернатора Трескин «Положение о сельском и инородеском управлении» докумуону бигэргэппитэ.
Илья Шадрин өссө Саха сиригэр православнай итэҕэл тарҕаныытыгар сүҥкэн суолталаах үлэни ыыппыта. 1814-1822 сыллардаахха Сиинэҕэ Воскресенскай таҥара дьиэтин үбүлээн туттарбыта. Кини саха итэҕэлин,култууратын ытыктыыра. Илья Максимович номоххо этиллибитинэн, маннык диирэ эбитэ үһү: «Таҥара тыла-Айыы тыла. Таҥараны итэҕэйэр киһи-күн Айыы киһитэ буолар».
Кини таһаарыылаах үлэтин сыаналааннар, императордар наҕараадаларынан бэлиэтээбиттэрэ. 1788 сыллаахха халлаан күөх лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн, 1799 сыллаахха Аннинскай лиэнтэлээх кыһыл көмүс мэтээлинэн уонна 1802ь сыллаахха анал үрүҥ көмүс саабыланан наҕараадаламмыта.
Илья Максимович Шадрин 1826 сыллаахха өлбүтэ.
ЛИТЕРАТУРА О НЁМ
Ксенофонтов, Г. В. Эллэйада : материалы по мифологии и легендарной истории якутов / Г. В. Ксенофонтов ; [отв. ред. акад. А. П. Окладников] ; Акад. наук СССР, Сиб.отд-ние, Якут. фил., Ин-т яз., лит. и истории. — Москва : Наука, 1977. — 245, [2] с. — С.114,164.
*****
Упоминается о И. Шадрине
Кустуров, Д. В. Сэһэн Аржаков сахалар тустарынан былаана. / Д. Кустуров – Дьокуускай, 2001. — С.28,54,59,79, 89.
******
Соловьев , Н.Е. Сибиири баһылааҥҥа Ылдьаа Шадрин өҥөтө //Соловьев, Н. Е. Төрөөбүт холумтаным / Н.Е. Соловьев. — Дьокуускай :Сахаполиграфиздат, 2004. — С. 175-184.http://xang-elib.ru/online/710
*****
Об Илье Шадрине // Очерки по истории Хангаласского улуса. Книга для чтения / под ред. Р. Е. Тимофеевой. — Санкт-Петербург, 2005. — С. 46
******
Якуты: легендарные и исторические личности / Акад. наук Респ. Саха (Якутия), Ин-т гуманит.исслед. ; [сост. и авт. предисл. к. и. н. Е. П.Антонов ; отв. ред. д. и. н., проф. В. Н.Иванов ; фот. и репрод. А. И. Винокурова]. — Якутск : ИГИ АН РС(Я), 2005. — 251, [1] с. — С.41,46,51,55,61
******
Акдакылар [Илья Шадрин туьунан]// Агдаакы : V Мальжагарский наслег / Г. Е. Шадрина, Ю. Е. Шадрина-Дьячкова ; [ред. совет.: к.э.н. Добрянцев А. А. (отв. ред.) и др.]. — Якутск : Адверти, 2016. — С.77
Иьинээ5итэ:
Илья Шадрин эбэтэр Долгуйбат Ылдьаа.-С.77-78;
Ылдьаа тылбаасчыт буолуута.-С.77-78;
Ылдьаа кинээс буолуута.-С.79;
Ылдьаа ыраахтаа5ыны корсо барыыта.-С.79;
Ылдьаа Саадырын аба.-С.79;
Ылдьаа ойохтонуута.-С.80-81;
Ылдбаа Саха сирин ыраахтаа5ыта буоларга сананыыта .-С.81-82;
Ылдьаа хомуьуннаах ойууна.-С.82-83.
*****
Легендарный Илья Шадрин // Агдаакы : V Мальжагарский наслег / Г. Е. Шадрина, Ю. Е. Шадрина-Дьячкова ; [ред. совет.: к.э.н. Добрянцев А. А. (отв. ред.) и др.]. — Якутск : Адверти, 2016. С.36-45
Содержание:
Легендарный Илья Шадрин.-С. 36
Работа старостой .-С 37-38
Поездки к русским царям.-С.39;
Доверенность- С.39-42;
Заслуги Ильи Шадрина в экономической сфере.- С. 42.43
Старосты наслега.-С.43
*****
Илья Шадрин и его роль в истории Якутии : материалы, тезисы I улусной научно-практической конференции (Хангаласский улус, с. Синск, 1 марта 2018 г.) / [сост. Ю. Е. Дьячкова]. — Якутск : Дом печати, 2022. — 52 с.
Содержание
Основные этапы жизни Шадрина И.М..-С.6
Деятельность И.М. Шадрина в становлении самоуправляющей системы.-С.8
Три хождения Ильи Шадрина в Санкт-Петербург.-С.17;
Якутская княгиня.-С.22
Агдакы кинээьэ Ылдьаа Саадырын уонна Өксөкүлээх Өлөксөй «кэччэгэй баайын» уобарастарын тэҥнээн көрүү.-С.25
Роль И.М. Шадрина в становлении самоуправления якутов.-С.31
Награда, как оценка человеческих качеств.-С.41
Агдаакы ойууннара.-С.46
Родословная князцов Шадриных из Агдаакы (5 Мальжагар).-С.50
Семья мальжагарского князца Шадрина Ильи Максимовича (1761-1826)-С.51
*****
Шадрин Илья Максимович (1761-1826) //Сказание о земле Хангаласской / Администрация Хангалас. улуса, Упр. культуры и духов. развития, Хангалас. улус. краевед. музей им. Г. В. Ксенофонтова ; [сост. П. Н. Харитонов-Ойуку]. — Якутск : Якутский край, 2011. — С.16-17.
******
Шадрин Илья (Князь Илья) //Педагогическая слава Хангаласского улуса / [Хангалас. рай. упр. образования ; сост.: Мартынова Е. А., Ефимова Л. И., Скрябина К. К. ; предисл. Е. М. Мартынова]. — Якутск : Медиа-холдинг Якутия, 2014.
*****
Илья Шадрин у истоков образования Якутии //Ханыл.-2017.-№11.-С.36-38
*****
СТАТЬИ. ЫСТАТЫЙАЛАР
- Соловьев, Н.Е. Сибиири баһылааһыҥҥа Ылдьаа Саадырын өҥөтө / Н. Слолвьев // Хаҥалас. —2002.-От ыйын 4 к.-№74.-С. 3-4;
- Дьячкова, Ю. Е. Ылдьаа Саадырын оҕолоро – кадеттар //Ю. Дьячкова // Хаҥалас. —2011-Бала5ан ыйын 8 к.-№72 (10168).-С. 2; 4;
- Шадрина, Г. Е. Ылдьаа Саадырын уонна үс дьикти киһи туһунан / Г. Шадрина // Хаҥалас. — 2011. — Атырдьах ыйын 23 к.
- Шадрина, Г. Е. Саха саарына Ылдьаа Саадырын / Г. Шадрина // Илин. — 2014. — № 3-4 . — С.11-22 ; Хаҥалас. — 2016 . – Кулун тутар 15 к.
- Дьячкова, Ю. Е. Олох кэрдиис түгэнэ түргэнэ сүрдээх / Ю. Дьячкова // Ханалас. — 2016. – Ахсынньы 30 к.
- Мордовская, Л. Д. Агдаакы баһылыга Ылдьаа Саадырын үс ыраахтааҕыны кытары көрсүүтэ / Л Мордовская // Ханалас. — 2017. – Кулун тутар 21 к.
- Тогошиева(Тимофеева), К. А. Төрөөбүт түөлбэҕэ ытыктабыл туһунан / К.А. Тогошиева // Ханалас. — 2017. – Тохсунньу 31 к.
- Аммосова, Л. Д. Ылдьаа Саадырыны үйэтитэн / Л. Аммосова // Хаҥалас . – 2018. – Ыам ыйын 29 к. ; Хангалас. – 2018. – 1 июня.
- Аммосова, Л. Д. Ылдьаа Саадырын Саха сирин сайдыытыгар оруола / Л. Аммосова // Ханалас. — 2018. – Кулун тутар 6 к.-№16 (11553).-С.3
- Горохов, А. А. Ылдьаа Саадырын мэтириэтэ / А. Горохов // Ханалас. — 2018. — Ыам ыйын 15 к.-№34 (11589).-№3
- Мордовская, Л. Д. Үйэлэри уҥуордаан / Л. Мордовская // Ханалас.-2018.-Олунньу 13 к.-№10 (11541).-С.2
- Шадрина, Г. Е. Илья Шадрин — один из просветителей якутского народа / Г. Шадрина // Якутский архив. – 2010. — №23. — С. 90-94 ; Хангалас. – 2011. — 22 февр.-313 (10777).-С.2