ГАВРИЛ ИВАНОВИЧ МАКАРОВ
— ДЬУОН ДЬАҤЫЛЫ
(1914-1956)
Поэт, тылбаасчыт, 1945 сылтан ССРС Суруйааччыларын союhун чилиэнэ. 1914 с. Олунньу 27 күнүгэр Чурапчы улууhугар Болтоҥо нэhилиэгэр Кындалга төрөөбүтэ. Оҕо caaha Түөйэ үрэх тардыытыгар ааспыта.
Литератураҕа Түөйүлээхэп диэн псевдонимынан хоһоонноругар илии баттаан киирбитэ. 1932 сыллаахха «Төрөөбүт күүлэбэр» диэн бастакы кинигэтэ тахсыбыта.
1932 сылтан бэчээттэнэн барбыт. Сүнньүнэн поэзиянан дьарыктаммыта.
1943 с. Сайыныгар Чурапчы оройуонун байаҥкамаатын Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1943 сыл күһүнүгэр Дьуон Дьаҥылы хас да саханы кытта сылгылары Иркутскайга тиэрдэр сорудаҕы ылан, айаҥҥа турбуттара. Сылтан ордук кэмҥэ, чараас таҥас-таах дьон ыҥыырга олорон айан саамай ыараханын, кытаанаҕын көрсүбүттэрэ. Сорудаҕы толорбуттара. Фронт үлэтигэр туhаныллыахтаах 300-тэн тахса сылгы Залари диэн тимир суол ыстаансыйаттан илиҥҥи кыраныыссаҕа турур Забайкальскай фронт 94-с дивизиятын 152-с стрелковай полкатын 8-с ротатыгар сулууспалаабыт. Кини бастакф нүөмэркээх пулемётчик этэ. Атаака5а киирэн истэхтэринэ, ыксатыгар снаряд эстэр. Оскуолак сүгэн иһэр вещмешогар баар ыстаансыйаттан атыыласпыт А.С. «Талыллыбыт айымньыларын» халыҥ тастаах кинигэтин курдары ааһан, байыас көхсүн тобулу көтөн, түөһүн үөhэ өттүнэн тахсар. Дьолго, тыын тымырдарын таарыйбат. Өйүн сүтэрбит буойун ити охтубут сиригэр икки күн устата хаанынан уста сыппыт. Кыргыһыы үhүc күнүгэр санитардар булан өрүhүйэллэр. Өр кэмҥэ госпитальга сытан эмтэнэр уонна дойдутугар Чурапчыга 1946 сыллаахха «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээллээх төннүбүтэ. Кини фронтан «Кыайдыбыт» диэн хоһоон рукопистаах кэлбитэ.
Дьуон Дьаҥылы 1948 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту, 1954 сыллаахха М. Горькай аатынан Литературнай институту бүтэрбитэ. Кини А.С. Пушкин «Евгений Онегин»(12 сыл устата тылбаастаабыта) диэн аар-саарга аатырбыт айымньытын тылбаастааhына республика олоҕор улахан суолталаах культурнай событиенан буолбута.
1956 сыллаахха Аллайыаха оройуонугар айар командировкаҕа бара сылдьан, сүрэҕинэн ыалдьан өлбүтэ.
Сэрии туһунан сүрүн айымньылара, кинигэлэрэ:
- Ийэбэр. Хоһоон, 1949 с.
- Саллаат доҕорбор. Хоһоон,1946 с..
- Тууйас. Хоһоон, 1943 с.
- Биһик ырыата. Хоһоон.
- Кыайдыбыт: Хоһооннор.-Дьокуускай, 1946 с.
- Лена тигинии устар. Хоһоон, 1943 с.
- Илин, илин, тус илин. Хоһоон, 1945с.
Айымньылара
Хоһооннор / Дьуон Дьаҥылы. — Якутскай : САССР государственнай изд-вата, 1940. — 33, [2] с.
Кыайдыбыт : [сэрии дьылларыгар суруллубут хоһооннор] / Дьуон Дьаҥылы. — Якутскай : САССР Госиздата, 1946. — 33, [1] с.
Хоһооннор. Поэмалар / Дьуон Дьаҥылы. — Дьокуускай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1958. — 218 с.
Сахам сиригэр саас иһэр : Хоһооннор уонна поэмалар / Сост. И.И.Эртюков. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1962. — 103 с.
Хоһооннор, поэмалар / Дьуон Дьаҥылы. — Якутскай : Кинигэ изд-вота, 1974. — 366, [1] с.
Поход; Илин, илин, тус илин; Өлөөрү сытан; Саллаат доҕорбор: Хоһооннор //Кыайыы : саха фронтовик суруйааччыларын хоһоонноро, кэпсээннэрэ / [хомуйан оҥордо И. И. Артамонов ; В. С. Артемьев уруһуйа ; киирии тыл авт. Софрон Данилов]. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1985. – С.38 -42
Дьуон Дьаҥылы [Хоһооннор, поэмалар] / Дьуон Дьаҥылы ; [хомуйан оҥордо уонна тумук тылын суруйда С. Тумат]. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд- вота, 1985. — 255, [1] с.
Сурунаалга, хаһыакка
Ахтар сүрэх ырыата. Сэриигэ бары. Эх, Лена эбэккэ. Тууйас: хоһооннор // Чолбон.-1975.-№2.-С.106-108
Арахсыы. Нинаҕа. Ардах кэнниттэн. Күөх күүгүнүгэр. Үрүҥ түүҥ: хоһооннор.- 1974. -2.-С.108
Дьуон Дьаҥылы. Тахсыбатах хоһоонноро // Хотугу сулус.-1961.-№2.-С.155
Кыһын : Хоһоон // Чуораанчык.-2005.-№7.С.-2
Сылгыһыт: Хоһоон // Чуораанчык .-2005.-№7.С.-3
Сарсыардааҥҥы саһарҕаҕа: Хоһоон // Чолбон.-2014.-№2.-С.32
Киэһээҥҥи мелодия: Хоһоон // Чолбон.-2014.-№2.-С.32
Умнуллубат күннэр: Хоһоон // Чолбон.-2014.-№2.-С.33
Илин, илин, тус илин: Хоһоон // Чолбон.-2014.-№2.-С.34
Москваттан сурук (Кэргэммэр М. А-ҕа): Хоһоон // Чолбон.-2014.-№2.-С.34
Тылбаастара
Декабристкалар. Княгиня Трубецкая (поэма) // Хотугу сулус.-1946.-№17-18.-С. 14-28
Саллаат ийэтэ Өрүүнэ) // Хотугу сулус.-1946.-№17-28.-С. 14-28
Хотугу хорсуттар: Легенда// Хотугу сулус.-1958.-№4.-С.116
Бырастыы Якутскай. Табаахтыы эбэтэр табаарыстарбар сурук. Ленаҕа. Бурдук. Чурапчы. Төрөөбүт ийэбэр. Юкагир уотун анныгар. Тордоххо Якутскай саҥарар: Хоһооннор// Антология якутской поэзии.-Якутск: Якутское кн. изд-во, 1967.-С. 258-270
Твардовскай, Александр Трифонович Василий Теркин : байыас туһунан кинигэ / А. Твардовскай ; [тылбаасчыттар: Дьуон Дьаҥылы, Күн Дьирибинэ ; кэлин тыл авт. А. Ф. Алексеев, филол. н. к.]. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1970. — 166, [1] с.
А.С. Пушкин «Евгений Онегин» (бастакы баһа). Дьуон Дьаҥылы тылбааһа // Хотугу сулус.-1948.-№3.-С.71
А.С. Пушкин «Евгений Онегин» (бэһис баһа). Дьуон Дьаҥылы тылбааһа // Хотугу сулус.-1951.-№1.-С.26
Пушкин, Александр Сергеевич Евгений Онегин : хоһоонунан суруллубут роман / А. С. Пушкин ; [Дьуон Дьаҥылы тылбааһа ; киирии тылы суруйдулар Г. Окороков, С. Попов]. — Якутск : Саха сиринээҕи кинигэ изд-во, 1977. — 212, [2] с.
Пушкины сахалыы саҥартым // «Встретимся у Пушкина…» : поэты Якутии — А. С. Пушкину / [сост., авт. предисл. И. В. Никитина]. — Якутск : Сахаполиграфиздат, 1999. — С. 121
Олоҕо, айар үлэтэ
С. Попов Поэт буойун (Поэт Дьуон Дьаҥылы- Макаров Гаврил Иванович) //Хотугу сулус .-1970.-№5.-С.24-26
Дьуон Дьаҥылы Ахтар сүрэх ырыата. Сэриигэ барыыга. Эх, Лена эбэккэ. Тууйас. Хоһоон//Хотугу сулус .-1975.-№2.-С.106-108
Гавриил Иванович Макаров -Дьуон Дьаҥылы Поход. Илин, илин, тус илин. Өлөөрү сытан. Саллаат доҕорбор. Хоһооннор //Кыайыы: Саха фронтовик суруйааччыларын хоьоонноро, кэпсээннэрэ /В.С. Артемьев уруьуйа.-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1985.- С.38-42
Тумат, Сэмэн. Дьуон Дьаҥылы / Сэмэн Тумат. — Дьокуускай : Бичик, 1994. — 158 с.
В.И. Башарин. Н.А. Дьячковскай, Е.С. Соловьева. Поэт Дьуон-Дьаҥылы туһунан // Чолбон.-1994.- №3.- С.203
Г.И. Макаров — Дьуон Дьаҥылы [олоҕо, айар үлэтэ ] // Саха слитературата: 11 / [П.В. Максимова, Н.Н. Тобуруокап, Н.И. Филиппова].-Дьокуускай:Бичик, 2006.-С. 19-24
Гавриил Иванович Макаров -Дьуон Дьаҥылы //А.А. Николаев-Сиэн Чохчо Үйэлэри уҥуордуур сырдык мөссүөннэр.-Дьокуускай: Дани-Алмас, 2015.- С.38;
Буойун суруйааччылар 1941-1945 /хомуйан оҥордо: С.Ф. Константинова.-Дьокуускай: Бичик, 2020.-50 с.
Дария Ефремова. Сэриигэ да кинигэтин сүгэ сылдьара //Хатан.-2020.-№6.-С.24
Попов-Тумат, Семен Андреевич. Дьуон Дьаҥылы / Сэмэн Тумат. — 2-с төгүлүн эбэн таһаарыы. — Дьокуускай : Бичик, 2013. — 267, [3] с.
Протодьяконов, Василий Андреевич. Писатели Якутии : Краткий био-биограф. справочник / Союз писателей Якутии. Якут. респ. б-ка им. А.С.Пушкина. — Якутск : Якуткнигоиздат, 1963. — 168 с.
