МАКАР ИВАНОВИЧ КУЗЬМИН — МАКАР ХАРА
(1915-1981 гг.)
Поэт, тылбаасчыт Макар Иванович Кузьмин-Макар Хара 1915 с. Муус устар 26 күнүгэр Байаҕантай улууһун (билиҥҥинэн Таатта) Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникумугар уонна Мочква куоракка суруналыыстыка коммунистическай университетыгар үөрэммит.
1932 сыллаахха республика рабочай селькордарын I конфе-ренцияларыгар бастыҥ үлэлээх журналист быhыытынан кыттыбыта. Ити хайысха кинини олох аартыгар таhаарбыта. 1938-1939 сылларга Саха сирин Суруйааччыларын союhун тэрийэр бюротун секретара этэ. Уон сылтан ордук кэмҥэ «Кыым» хаһыат отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1938-1939 сс. Саха сирин Суруйааччыларын сойууһугар сэкирэтээрдээбит. «Хотугу сулус» сурунаалга үлэлээбит. 1941 с. Бүтүн ойуустааҕы Тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар кыттар.
Макар Иванович 1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар армияҕа ыҥырыллыбыта. 1943 с. Атырдьах ыйыгар диэри 258-с зенитнэй-артиллерийскай дивизияҕа политүлэһитинэн, сулууспалаабыт. Взвод хамандыырынан, рота хамандыырын солбуйааччынан сылдьыбыт, Белорусияны, Прибалтиканы уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт. 1945 с. Ахсынньыга дойдутугар лейтенант званиелаах кэлбитэ. Кыhыл сулус уордьанынан уонна «Бойобуой үтүөлэрин иhин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. 1945 сыллаахха ахсынньыга дойдутугар кэлбитэ.
Кини бастакы хомуурунньуга 1937 сыллаахха тахсыбыта. Фронтан хоһооннорун ыытара. Элбэх биллиилээх суруйааччылар, поэттар айымньыларын сахалыы тылга тылбаастаабыта. Кини хоһоонноругар суруллубут 30-тан тахса ырыаны Саха сирин былаhын тухары билигин даҕаны ыллыыллар. Кэлэр көлүөнэлэргэ 10 кинигэнэн баай ис хоһоонноох поэтическай нэhилиэстибэ оҥорон хаалларбыта.
Элбэх биллиилээх суруйааччылар, бэйиэттэр айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта (В. Маяковскай, А. Твардовскай, С. Михалков уо.д.а)
Сэрии туһунан сүрүн айымньылара, кинигэлэрэ:
- Саргылаана: ырыа- хоһоон, 1943 с.
- Сэрии чуораана.-Дьокуускай, 1970.
- Бүгүн да саллааппын. Хоһооннор, поэмалар.-Дьокуускай, 1975.
- Кыталык. Хоһоон, 1944 с..
- Саллаат суруктара. Хоһоон.
Айымньылара туспа кинигэннэн
Сүүрээн : [хоһооннор] / Хара. — Москуба ; Дьокуускай : Судаарыстыба Саха сиринээҕи бэчээттиир суута, 1937. — 70, [2] с.
Саргылаана : ырыа-хоһоон / Хара ; [аан тыл авт. А. Бэрияк]. — Якутскай : САССР государственнай изд-вата, 1943. — 54, [2] с.
Хоһооннор / Хара. — Якутскай : Саха АССР Госиздата, 1948. — 45, [2] с.
Биһиги — Россия дьонобут. — Якутск : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1964. — 56 с.
Сэрии уораана : [хоһооннор] / Макар Хара. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1970. — 78, [1] с.
Күнү көрсө. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1973. — 40 с.
Бүгүн да саллааппын. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1975. — 63 с.
Сааскылыы сайаҕас ырыалаах : Хоһооннор / Худ. А. Л. Габышева. — Якутскай : Кинигэ изд-вота, 1979. — 104 с.
Мин саастыы көлүөнэм : хоһооннор, поэмалар / Макар Хара ; [хомуйан оҥордо С. И. Тарасов]. — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1986. — 246, [1] с.
Саллаат суруктара // Сэриигэ сылдьан: орто уонна улахан саастаах о5олорго / [хомуйан оҥордулар: У.М. Флегонтова, А.Н. Охлопкова].-Дьокуускай: Бичик, 2014.-С. 39-43
Иннибэр элэҥниир [Электронный ресурс] : [хоһоон]. — Электронные данные (1 файл: 265 Кб). — (Якутск : Национальная библиотека Республики Саха (Якутия), 2015). — С. 18-19. Стихотворение взято из сборника: Ыҥырыыга саха уола : [хоһооннор] / Макар Хара ; [хомуйан оҥордулар: С. И. Тарасов, С. Н. Горохов ; аан тылы суруйда Савва Тарасов]. — Дьокуускай : Бичик, 2005. — 93, [2] с. : ил.
Талыллыбыт айымньылар : [кэпсээн, хоһооннор, поэмалар, тылбаастар, ахтыылар, ыстатыйалар] / Макар Хара ; [хомуйан оҥордо Е. Г. Винокуров ; ред. сэбиэт: А. М. Иевлева, Р. Н. Корнилова, З. М. Кузьмина, В. К. Маршинцев]. — Дьокуускай : Сайдам, 2016. — 402, [3] с.
Хомуурунньуктара
Сирдээтин Ленин знамята; Сахалар фроҥҥа бараллар; Арҕаа ааһа турдулар; Долгуйа Чуумпу Дон; Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара: хоһооннор // Кыайыы: саха фронтовик суруйааччыларын хоһоонноро, кэпсээннэрэ /хомуйан оҥордо И.И. Артамов.-Якутскай, 1985.—С.100-104
Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара; Суруккун күүтэбин; Күүт миигин; Эйиэхэ; Кыталык; Кырдьыкпыт кылбаарда; Доҕорум суруга; Хара харах: хоһооннор //Сүүрбэ үйэ хоһоонньуттара: Саха поэзиятын антологията /хомуйан оҥордулар Н.Е. Винокуров-Урсун, С.И. Тарасов, Н.И. Харлампьев.-Дьокуускай, 2000.-С.295-297.
М.И. Кузьмин-Макар Хара Кыталык; Саллаат суруктара: Хоһооннор //Сэриигэ сылдьан: орто уонна улахан саастаах о5олорго /[хомуйан оҥордулар:У.М. Флегонтова…].-Дьокуускай : Бичик, 2014.-С.38-43;
Макар Хара. Не померкнут эти дни… : (сборник стихотворений) / Макар Кузьмин-Макар Хара ; пер. с якут. С. Феоктистова-Сэргэх Сэмэй ; [гл. ред. В. С. Доллонов]. — Якутск : Сахапечать, 2018. — 96 с. https://e.nlrs.ru/online2/79006?fromOpenPage=https%3A%2F%2Fnew.nlrs.ru%2Fopen%2F79006
Сурунаалларга, хаһыаттарга
Маай былаахтара. Көрсүһүү. Уолаттарбыт кэлэннэр. Хоһооннор! //Хотугу сулус .-1970.-№5.-С.11-12
Сирдээҕи Ленин знамята; Долгуйда чуумпу Дон; Ким көрдүт умнуоҕун сатаммат:Хоһооннор ! //Хотугу сулус, 1975.-№4.-С.107-108
Сирдээтин Ленин знамята. Сахалар фроҥҥа бараллар. Арҕаа ааһа турдулар (Күн Дьирибинэҕэ). Долгуйда чуумпу Дон. Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара (Күннүк Уурастыырапка): Хоһооннор //Кыайыы: Саха фронтовик суруйааччыларын хоьоонноро, кэпсээннэрэ /В.С. Артемьев уруьуйа.-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1985.- С.100-104
Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара; Саха андаҕара; Суруккун күүтэбин; Күүт миигин; Эйиэхэ; Кыталык; Кырдьыкпыт кылбаарда // Чолбон.- 1995.- №5.-С.10-13
Күннүк Уурастыырапка; Кыталык; Сураҕа суох сүтүөхпүт суоҕа: хоһооннор // Чолбон.-1998.-№1.-С.59
Кыталык : Хоһоон // Чуораанчык.-2005.-№2.-С.2 https://e.nlrs.ru/online2/60905?fromOpenPage=https%3A%2F%2Fnew.nlrs.ru%2Fopen%2F60905
Чуумпуга : Хоһоон // Чуораанчык.-2005.-№2.-С.3
Суруккун күүтэбин; Күүт миигин; Эйиэхэ; Кыталык; Кырдьыкпыт кылбаарда; Хара харах: Хоһооннор// Чолбон.- 2010.- №4.-С.27-28
Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара; Сэриилэһэр армия; Ким көрбүт умнуоҕун сатаммат; Кырдьыкпыт кылбаарда // Чолбон.- 2015.- №5.-С.64-66
Инники кирбииттэн. Доҕорум суруга: Хоһооннор //Чолбон .-2020, N 05. — .С. 68
«Аата, тиийэр күннээх эбиппит…: Хоһоон // Чолбон.-2020.-№4.-С.
Айар үлэтин, олоҕун туһунан:
М.И. Кузьмин -Макар Хара //Хотугу сулус.-1981.-№10-С.112
В. Сивцев. Ырыаҕа дууһатын туттарбыта (Поэт Макар Хара төрөөбүтэ 75 сылын туолуутугар)// Чолбон.-1990.-№4.-С.78
Кузьмина Аҕабынан киэн туттабын // Чолбон.-2005.-№4.-С. -92
Т. Васильев . Буойун поэт Макар Хара (Биллиилээх поэт уонна тылбаасчыт төрөөбүтэ 95 сылыгар // Чолбон.-2010.-№4.-С.79-80
Е.Г. Винокуров . Макар Хаара-Улуу Кыайыы ырыаһыта. Ыстатыйа // Чолбон.-2015.-№ 4.-С. 78-80
Кузьмин Макар Иванович-Макар Хара // А.А. Николаев-Сиэн Чохчо Үйэлэри уҥуордуур сырдык мөссүөннэр.-Дьокуускай: Дани-Алмас, 2015.- С.42
Дмитрий Жегусов . Таатта талааннаах буойун поэта (Макар Хара 100 сылыгар). Ыстатыйа // Чолбон.-2015.-№.6-С. 81-83
«Ким эмэ саныа дуо?…». Буойун-поэт Макар Иванович Кузьмин-Макар Хара : литература испииһэгэ / СР Нац. б-ката, Оҕо уонна ыччат киинэ, Библиогр. отд. ; [хомуйан онордо Е. Н. Кычкина]. — Дьокуускай : СР НБ, 2015. — 11 с.
Буойун суруйааччылар 1941-1945 /хомуйан оҥордо: С.Ф. Константинова.-Дьокуускай: Бичик, 2020.-50 с.
Анисия Иевлева Сааскылыы сайаҕас ырыалаах( фронтовик-поэт Макар Хара төрөөбүтэ 105 сылларыгар // Күрүлгэн.-2020.-№3(74).- С.79-89
ПОЭЗИЯ
Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара (Күннүк Уурастыырапка)
