Степан Афанасьевич Саввин -Күн Дьирибинэ
(1903-1970)
Степан Афанасьевич Саввин-Күн Дьирибинэ-сатирик-поэт, тылбаасчыт, үгэhит, гражданскай уонна Aҕa дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 1943 сылтан ССРС Суруйааччыларын союhун чилиэнэ.
1903 с. ахсынньы 24 күнүгэр Боотур үус (билиҥҥинэн Чурапчы) улууhугар Болтоҥо нэһилиэгэр дьадаңы дьиэ кэргэңңэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа аҕыс саастааҕар үѳрэнэ киирбитэ. 1920 сыллаахха Чурапчы түөрт кылаастаах училищетын бүтэрбит уонна 1919-1920 сс. Волревкомҥа суруксутунан үлэлээбит. Ол кэнниттэн Дьокуускайда5ы педтехникумҥа үөрэнэ киирбитэ. 1921 сыллаах сайын дойдутугар тахсан воелревкомңа инструктарынан үлэлээбитэ. Ол саҕана Гражданскай сэрии күөдьүйэн, ЧОН (части особого значения) этэрээтигэр байыаһынан киирэн Тулагы- Киллэми, Амма Солобуодатын босхолооһуңңа кыттыбыта. 1924-1929 сылларга государствоҕа куттал суох буолуутун органнарыгар эппиэттээх дуоһунаска сылдьыбыта, хас да сыл Булун оройуонугар үлэлээбитэ. Ол сылларга кини «Кыым» хаһыакка «Куорат уола», «Хаб. Халскай» диэн псевдонимы ылынан, үбү сиэччилэри, общественнай бэрээдэги кэһээччилэри саралыыр критическэй ыстатыйалары, памфлеттары суруйбута. Ыстатыйалара тиһигин быспакка кэриэтэ бэчээттэнэллэрэ. 1929-1933 сылларга Москваҕа Илиңңи дойдулар үлэлээн иитиллээччилэрин коммунистическай университеттарын (КУТВ) үѳрэнэн бүтэрбитэ. Yѳрэҕин бүтэрээт, «Кыым» хаһыат редакторынан анаммыта.
Суруйар үлэтин 1925 с. үгэһит, сатирик уонна фельетонист быһыытынан саҕалаабыт.
1938 с. эрэпириэссийэ5э түбэһэр. 1939 с. кинигэ кыһатыгар тылбаасчыттаабыта, эрэдээктэрдээбитэ. Кини тылбааьынан А. Твардовскай «Василий Тёркина» ситэриллибитэ, М. Горькай «Ийэ», В. Ажаев «Москваттан ыраах» романнар саха аа5ааччыларыгар тиийбиттэрэ.
1942 сыл сааһыгар Степан Афанасьевич Кыhыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллан сэриигэ барбыта. 1942 сыллаахха атырдьах ыйыгар Сталинградскай фроҥҥа тиийэн десантнай ротаҕа 56 №-дээх танковай биригээдэ хорсун автоматчигынан сылдьыбыта. Сталинград оборонатыгар атаҕар бааhырбыта уонна улаханнык дөйбүтэ. Госпитальга эмтэнэн үтүөрэн тахсаат, Сталинграды босхолоспута. Украина сиринэн Донбасска диэри сэриилэспитэ, Майнштейн танковай корпуhун кытары күөн көрсүhүүгэ кыттан, уопсайа 1210 хонук устата уот холорук ортотугар сылдьан тыыннаах орпута. 1945 сыллаахха армияттан Саха сиригэр кэлбитэ. 1945-1955 сылларга Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар редакторынан, олоҕун тиhэх сылларыгар «Хотугу сулус» сурунаал сотруднигынан үлэлээбитэ. Сэбиэскэй бырабыыталыстыба С.А. Саввин бойобуой үтүѳлэрин, айар үлэтин үрдүктүк сыаналаан, Ленин орденынан, Албат Аат үһүс истиэпэннээх орденынан, «Бочуот знага» орденынан, медалларынан уонна Бочуотунай грамоталарынан наҕараадалаабыта.
Күн Дьирибинэ саха литературатыгар 1925 сыллаахтан киирбитэ. Yгэни таһынан поэтическай фельетон жанрын баһылаабыта. 1930 сыллаахха «Тураах тойуга, сахсырҕа саңата» диэн маңнайгы кинигэтин бэчээтэппитэ. Онно поэт 22 үгэтэ уонна хоһоонноро киирбиттэрэ. Кэлин 1945 сыллаахха «Yгэлэр уонна хоһооннор», 1962 сыллахха «Yгэлэр», «Yс үгэ» уонна 1975 сыллаахха «Талыллыбыт айымньыларын» хомуурунньуга бэчээттэммиттэрэ. Күн Дьирибинэ фельетоннарын ааспыт олох хаалынньаннарын, бюрократизмы утары туһаайбыта. Маны таһынан үспүкүлээннэри, сэбиэскэй государственнай аппараакка кылаас ѳстѳѳхтѳрѳ ѳтѳн киириилэрин, сэргэҕэ суох буолууну, итэҕэли саралыыр ис хоһоонноох үгэлэри суруйталаабыта. С.А. Саввин талааннаах тылбаасчыт-суруйааччы быһыытынан хэмиэ биллэр. Кини М. Горькай«Ийэ», В. Ажаев «Москваттан ыраах» диэн романнарын, А. Кононов «Ленин туһунан кэпсээннэрин», Дьуон Дьаңылы ситэрбэккэ хаалбыт А. Твардовскай «Василий Теркин» диэн поэматын салгыы тылбаастаабыта, П. Ершов «Бѳкчѳгѳркѳѳн Соноҕосчоон» диэн остуоруйа-поэматын уонна нуучча, атын норуоттар остуоруйаларын, элбэх айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта.
С.А. Саввин-Күн Дьирибинэ саха литературатыгар үгэ жанрын аан бастаан киллэрбит, сахалыы сатирическай поэзияны сайыннарбыт талааннаах поэт буолар.
Сэрии туһунан сүрүн айымньылара, кинигэлэрэ:
- Бэркэ таптыыр биэбэккэбэр, биэстэ эстэр бинтиэпкэбэр. Хоһоон, 1929 с.
Айымньылара:
Талыллыбыт айымньылар.—Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1975.-176 с.
Талыллыбыт айымньылар: Yгэлэр, хоһооннор, фельетоннар, ахтыылар /Хомуйан оңордо С.А. Попов-Тумат.-Дьокуускай: Бичик, 2003.-128 с.
Тураах тойуга, сахсырҕа саңата: ырыа, хоһоон.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1930.-80 с.
Yгэлэр уонна хоһооннор.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1945.-38 с.
Yс үгэ: Кыра саастаах оскуола оҕолоругар.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1968.-18 с. Иһинээҕитэ (Кѳбүѳхтүүрүн аанньа күѳх киһиргэс;Тураахтаах Күүдэх; Сахсырҕалаах Таракаан )
Тураахтаах күүдээх; Тастын лааппы талбыт табаара; Кѳбүѳхтүүрүн аанньа күѳх киһиргэс; Уустарга; Биэстэ эстэр бинтиэпкэбэр: хоһооннор //Саха поэзиятын антологията / хомуйан оңордулар: М.Д. Ефимов, И.И. Артамонов; ред. В.М. Новиков.-Якутскай, 1967.-С.119-130.
Кѳбүѳхтүүрүн аанньа күѳх киһиргэс; Уустарга; Бэркэ таптыыр биэбэккэбэр; Биэстэ эстэр бинтиэпкэбэр: хоһооннор //Сүүрбэһис үйэ хоһоонньуттара: саха поэзиятын антологията / хомуйан оңордулар: Н.Е. Винокуров-Урсун, С.И. Тарасов, Н.И. Харлампьева; худож. М.Г. Старостин.-Дьокуускай, 2000.-С.145-147.
Күн Дьирибинэ. Көбүөхтүүрүн аанньа күөх киһиргэс [Электронный ресурс] : [хоһоон]. — Электронные данные (1 файл: 878 Кб). — (Якутск : Национальная библиотека Республики Саха (Якутия), 2015). — С. 21-24. Стихотворение взято из сборника: Талыллыбыт айымньылар : үгэлэр, хоһооннор, фельетоннар, ахтыылар / Күн Дьирибинэ ; хомуйан оҥордо Сэмэн Тумат. — Дьокуускай : Бичик, 2003. — 126 с.
Тылбаастара
М. Горькай Ийэ : [роман] / М. Горькай ; [С. А. Саввин тылб.]. — Якутскай : САССР Государственнай издательствата, 1941. — 383, [1] с.
Ершов, Петр Павлович (1815-1869). Бөкчөгөркөөн соноҕосчоон : [кыра уонна орто саастаах оҕолорго остуоруйа] / П. Ершов ; С. А. Саввин тылб. — Якутскай : САССР Госиздата, 1947. — 91, [1] с.
Пушкин, Александр Сергеевич (1799-1837). Кыһыл көмүс бөтүүкчээн туһунан остуоруйа : [кыра саастаахтарга] / А. С. Пушкин ; С. А. Саввин тылб. ; [ойууларын Е. Ф. Корнилов оҥордо]. — Якутскай : Саха АССР Госиздата, 1949. — 12, [1] с.
Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан:
Эллэй. Улахан талаан улахан олоҕо (Күн Дьирибинэ – Степан Афанасьевич Саввин- 60 ааһын туолуута) // Хотугу сулус.-1964.-№1.-С. 88
Бэрияк, А. Албан аатын ахтабыт: [С.А. Саввин- Күн Дьирибинэ тѳрѳѳбүтэ 70 сааһын туолуутугар-] / А. Бэрияк // Хотугу сулус.-1973.-№12.-С.79-83.
Тумат С. Сатира олох олорор / С. Тумат // Хотугу сулус.-1983.-№12.-С.98-100.
Бурцева, М.И. Күн Дьирибинэ / М.М. Бурцева // Хотугу сулус.-1985.-№12.-С.101-104.
Күн Дьирибинэ фронтан суруга //Кыайыы: Саха фронтовик суруйааччыларын хоһоонноро, кэпсээннэрэ /В.С. Артемьев уруһуйа.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1985.-С.43
Бурцева М.М. Киһи үтүѳтэ этэ: Ахтыы / М.М. Бурцева // Хотугу сулус.-1985.-№12.-С. 101-104; ТО же.-Чолбон.-1991.-№3.-С. 85.100
Бурцева, М.И. Күн Дьирибинэ / М.М. Бурцева // Чолбон.-1991.-№3.-С.83-100.
Тумат С. Күн Дьирибинэ / С. Тумат // Чолбон.-1993.-№12.-С.111-120.
Степан Афанасьевич Саввин-Күн Дьирибинэ // Саха саарыннара.-Дьокуускай, 1998.-С.92-93.
Копырин, Н.З. Степан Афанасьевич Саввин //Тыаһыт (олоҕо, айар үлэтэ) / Н.З. Копырин.-Дьокуускай, 1999.-С. 127-129.
Ойунская С.П. Таайым Күн Дьирибинэ туһунан С.П. Ойунская // Чолбон.-2003.-№12.-С.81-84.
Сосин И.. Yтүѳкэн киһи этэ: Ахтыы / И. Сосин // Чолбон.-2003.-№12.-С.84-86.
Баҕатаайыскай, Р. Күн Дьирибинэ //Алгыс курдук саныыбын /Р. Баҕатаайыскай.-Дьокуускай, 2003.-С.170-177.
Степан Афанасьевич Саввин //Уот сэрии кэпсэтэр тылынан /Хомуйан оңордо С.А. Попов-Тумат.-Дьокуускай, 2005.-С.97.101.
Слепцова, А.Д. Степан Афанасьевич Саввин-Күн Дьирибинэ (1903-1970 сс.) //Сиэннэрбэр суруйааччылары сэһэргиим /Анна Слепцова-Туобу Аана.-Дьокуускай, 2008.-С. 72-73.
2.С.А. Саввин Бэркэ таптыыр биэбэккэбэр, биэстэ эстэр бинтиэпкэбэр: Хоһоон //Сэриигэ сылдьан: орто уонна улахан саастаах о5олорго /[хомуйан оҥордулар:У.М. Флегонтова…].-Дьокуускай : Бичик, 2014.-С.123-126;
3.Степан Афанасьевич Саввин- Күн Дьирибинэ //А.А. Николаев-Сиэн Чохчо Үйэлэри уҥуордуур сырдык мөссүөннэр.-Дьокуускай: Дани-Алмас, 2015.- С.47;
Саха сирин буойун суруйааччылара //Чолбон.-2015.-№5.-С.9.
Саввин Степан Афанасьевич — Күн Дьирибинэ: биобиблиографическай ыйынньык /Чурапчытааҕы кииннэммит библиотечнай ситим/ [хомуйан оңордулар: Е.Н. Макарова, А.Д. Дьячковская; компьютернай верстка Е.Н. Макарова].-Чурапчы, 2015.-28 с.
Буойун суруйааччылар 1941-1945 /хомуйан оҥордо: С.Ф. Константинова.-Дьокуускай: Бичик, 2020.-50 с.