Сметанин Тимофей Егорович
(1919-1947 гг.)
Тимофей Егорович 1919 с. сэтинньи 25 күнүгэр Кэбээйи оройуонун Тыайа нэhилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа хойутаан, төрөппүттэриттэн көҥүлэ суох, 11 сааһыгар 1930 с., үөрэх дьыла бүтэрэ чугаһаабытын кэннэ киирбит. 1933 с. ситиһиилээхтик төрдүһү бүтэрбит. 13 сааһыгар Калинин аатынан холкуос көмөлөһөөччү суотчутуннан анаммыт. Онтон Намҥа киирэн, суотчут кууруһун бүтэрэн, 1934 с. олунньуттан холкуоһугар суотчут буолбут.
1940 сыллаахха Дьокуускайдааҕы потребкооперация техникумун бүтэрбитэ. Армияҕа 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 24 күнүгэр ыҥырыллан, сылтан ордук Забайкальетааҕы пулемётнай-миномётнай училищеҕа үѳрэммитэ. 284 минометнай полкаҕа сулууспалаабыт, старшай телефонист. Орловскай-Курскай туһаайыытынан Хотугулуу-Арҕааҥҥы 2-с Прибалтийскай фроннарга буолбут кыргыһыыларга кыттыыны ылбыта.
Үчүгэйдик уруһуйдуурун иһин разведкаҕа сылдьан инники линия былаанын уруһуйдаан устарга анаммыта. Ол туһунан суруйааччы Дмитрий Таас 1004 с. «Кыым» хаһыакка маннык суруйбут: «Кини (Т. Сметанин), дьиҥинэн, связист этэ, ол гынан баран, кинини сатаан уруһуйдуурунан, разведкаҕа сылдьан инники линия былаанын уруһуйдаан устарга анаабыттара. Ити үлэтин ситиһиилээхтик толорбута». Сэриигэ ыараханнык бааhыран, 1944 с. эргиллэн кэлбитэ. Бойобуой сорудахтары толорууга «Хорсунун иhин» уонна «Бойобуой үтүөлэрин иhин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Фронтовик-суруйааччы 1946 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын союhун чилиэнинэн ылыллыбыта. Дьокуускайдааҕы педагогическай институт устудьуона этэ. Олоҕун тиhэх сылларыгар, билиҥҥинэн Хаҥалас улууhугар, Покровскайга оройуон хаһыатын редакциятыгар үлэлээбитэ.
1938 сылтан биллэр-көстөр айымньыларын суруйбут поэт, прозаик, драматург, публицист Тимофей Егорович бары суруйууларын дьон-сэргэ таптаан, сөбүлээн ааҕар. Ол кэрэhитинэн кини тыыннаах бэйэтэ суох буолбутун да кэннэ, айымньыларын кинигэлэрэ хас да төгүллээн тахсыбыттара буолар. Тимофей Егорович сэрииттэн ылбыт бааhа аhыллан, баара-суоҕа 28 эрэ сааһыгар, 1947 сыл атырдьах ыйын 4 күнүгэр олохтон туораабыта. Кини хаалларбыт баай литературнай нэhилиэстибэтэ yhyн үйэлэннэ.
Сэрии туһунан сүрүн айымньылара, кинигэлэрэ:
- Егор Чээрин. Сэһэн, 1947 с.
- Саллаат сүрэҕэ: Хоһооннор, 1945 с.
Айымньылара:
Талыллыбыт айымньылар: Хоһооннор, кэпсээннэр уонна драма.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1951.-252 с.
Талыллыбыт айымньылар: Хоһооннор, кэпсээннэр уонна драма.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1969.-464 с. https://e.nlrs.ru/online2/12570
Мэхээлэчээн булчут.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1943 с.
Күѳрэгэй: Остуоруйа.- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1945.-20 с.;
Саллаат сүрэҕэ: Хоһооннор.- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1945.-59 с.
Куоска олоңхото: Кыра оҕолорго остуоруйа.- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1946.-18 с.; То же.-1961.-20 с.; То же.-1976.-16 с.
Егор Чээрин: Орто уонна улахан саастаах оҕолорго.— Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1947.-60 с.; То же.-1963.-75 с.; То же.-1970.-85.-56 с.
Кѳрүдьүѳс күн: Кыра саастаах оҕолорго.- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1947.-24 с.
Күѳрэгэй: Остуоруйа.- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1984.- 23 с.
Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ: Кыра орто саастаах оҕолорго /Т.Е. Сметанин, Я.В. Стручков.- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1961.-44 с.; То же.-1986.-56 с.
Кѳрсүһүѳхпүт: Кэпсээннэр, сэһэннэр.- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1979.-175 с.
П. Аввакумов. Тимофей Сметанин // Колокольчик.-1999.-№5.-С.
Айымньылар: 2 т.- Дьокуускай: Бичик, 1999.
1 т.-Кэпсээннэр, сэһэннэр, пьесалар, хоһооннор.-204 с.
2 т.- Хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр, драмалар.-204 с.
Сүрэхтэн кэпсэтии: Хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр, сэһэн, драма /Хомуйан оңнордо П. Аввакумов.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1989.-191 с.
Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ: Кыра саастаах оскуола оҕолоругар /Т. Сметанин, Я. Стручков.-Дьокуускай: Бичик, 2001.-56 с.
Күѳрэгэй: Кыра саастаах оскуола оҕолоругар остуоруйа.- Дьокуускай: Бичик, 2002.-34 с. https://e.nlrs.ru/online2/1151
Егор Чээрин: Сэһэн.- Дьокуускай: Бичик, 2005.-72 с.
Стихи, рассказы, повести, сказка и пьесы для детей / Тимофей Сметанин ; [редкол.: И. Н. Спиридонов, К. Я. Михайлова, Л. Г. Попова ; пер. на рус. яз.: В. Карпов, Б. Лукин ; лит. ред. Н. А. Лугинов ; ил.: Е. К. Эверстовой, Ю. Лиханди, А. Лапшевой и др. ; авт. вступ. ст. И. Н. Спиридонов]. — Якутск : Алаас, 2017. — 206 с.
Бороҥ Куобах үөрэммитэ : остуоруйа : кыра кылаас оҕолоругар / Тимофей Сметанин ; [хомуйан оҥордо З. А. Егорова ; худож. М. О. Охлопкова]. — Дьокуускай : Бичик, 2009. — 15, [1] с.
Күөрэгэй : [остуоруйанан ойуу-кинигэ] / Тимофей Сметанин ; хомуйан оҥордо З. И. Ильина ; уруһуйдаатылар: Антонова Сабина, Васильева Сандара, Григорьева Таисия [уо. д. а.]. — [Ньурба : и. с., 2021]. — [48] с.
***
Егор Чээрин: Приключения весёлого снайпера Чэрин-Бэрина / перессказал с якутского А. Тверской: Для средн. Шк. возраста.- М: Дет. Лит., 1970.-62 с.
Лоокут уонна Ньургусун: Лирич. драма- Якутск: Кн. изд-во, 1962.-7 с.
Айымньылара сурунаалга, хаһыаттарга
Гурьянов (Отрывок из повести «Егор Чээрин») // Колокольчик.-2004.-№7.
Саллаат ахтылҕана: кэпсээн // Чолбон.-2020.-№5.-С.47.
Танкалар. Снайпер. Саллаат. Фроҥҥа почта кэллэ. Утуйа сыталлар саллааттар: Хоһооннор // Хотугу сулус.-1970.-№5.-С.8-11;
Хааннаах хара батах; Саллаат сүрэҕэ //Хотугу сулус .-1975.-№1.-С.107-108
Эдэркээн доҕоруом. Абааһы көрүү. Саллаат сүрэҕэ: Хоһооннор //Кыайыы: Саха фронтовик суруйааччыларын хоьоонноро, кэпсээннэрэ /В.С. Артемьев уруьуйа.-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1985.- С.72-77
Оло5о, айар улэтэ
И. Рожин «Умнуллубат сырдык чүмэчи» (Т.Е. Сметанин туһунан) //Хотугу сулус .-1975.-№3.-С.112-115
Н. Копырин Поэт-буойун төлөннөөх сүрэҕэ (Т.Е. Сметанин олоҕун, айамньыларын туһунан) //Хотугу сулус .-1979.-№9.-С.91-94
Заболоцкай Н.М. Yтүѳ киһи, талааннаах суруйааччы / Н.М. Заболоцкай // Yйэ аңарыгар.-Якутскай, 1984.-С.200-202.
Копырин Н.З. Поэт буойун тѳлѳннѳѳх сүрэҕэ / Н. З. Копырин // Кустук араас ѳңүнэн: Ыстатыйалар, рецензиялар, бэлиэтээһиннэр.-Якутск, 1992.-С.26-31.
Аввакумов П. Суруйааччы туһунан кэпсэлгэ /П. Аввакумов // Чолбон.-1994.-№11.-С.215-218.
Аввакумов П. Аан тыл /П. Аввакумов //Сметанин Т.Е. Икки томнаах айымньытыгар: 2 т.-Дьокуускай, 1999.-С.5-12.
Тимофей Сметанин туһунан ахтыылар: Ахтыылар, ыстатыйалар / А.И. Аржаков.-Дьокуускай: Бичик, 1999.-С.160.
Аржаков А. «Охсуһуулаах кэмңэ тѳрѳѳбүт уол оҕо» / А. Аржаков // Чолбон.-1999.-№11.-С.87-89.
Аржаков А. Т. Сметанин-оҕо суруйааччыта / А. Аржаков // Сметанин Т.Е. Икки томнаах айымньылар. 1 т.-Дьокуускай, 1999.-С.196-204.
Петрова Т. Сахалыы публицистика биир бастың маастара / Т. Петрова // Чолбон.- 1999.-№11.- С.90-93.
Васильева А.Н. Т. Θлбѳт уһун үйэтэ ѳлбѳѳдүйбэт үтүѳтэ / А.Н. Васильева // Чолбон.- 2000.-№5.-С.92-96.
Софронеева С. Тимофей Сметаниңңа: Хоһоон / С. Софронеева // Чолбон.- 2002.-№3.-С.53.
6.Т.Е. Сметанин (1919-1947) [олоҕо, айар үлэтэ ] // Саха литературата: 11 / [П.В. Максимова, Н.Н. Тобуруокап, Н.И. Филиппова].-Дьокуускай:Бичик, 2006.-С. 13-18
Сметанина Т.Т. Аҕам аһаҕас, үѳрүнньэң майгылааҕа үһү // Тѳрѳѳбүт тыл уонна литература: саха тылын уонна литературатын учууталыгар аналлаах, 2009.-№4 (16).-С.28.
Н.З. Копырин. Буойун тѳлѳннѳѳх сүрэҕэ // Тѳрѳѳбүт тыл уонна литература: саха тылын уонна литературатын учууталыгар аналлаах, 2009.-№4 (16).-С.32. https://e.nlrs.ru/online2/78012
Т.Е. Сметанин Саллаа ахтыл5ана:кэпсээн //Сэриигэ сылдьан: орто уонна улахан саастаах о5олорго /[хомуйан оҥордулар:У.М. Флегонтова…].-Дьокуускай : Бичик, 2014.-С.115 -122;
Георгий Никонов. Тимофей Сметанин тѳрѳѳбүтэ 95 сылыгар (Аймахтарын ахтыылара) // Илин.-2014.-№3-4.- С.6
Тимофей Егорович Сметанин //А.А. Николаев-Сиэн Чохчо Үйэлэри уҥуордуур сырдык мөссүөннэр.-Дьокуускай: Дани-Алмас, 2015.- С.48-49
Акулина Васильева Тимофей Сметанин олоҕун уонна айар үйэтин туһунан ѳссѳ тѳгүл (Фронтовик-суруйааччы тѳрѳѳбүтэ 100 сыла): Ыстатыйа // Чолбон.-2019.-№11.-С.84
Буойун суруйааччылар 1941-1945 /хомуйан оҥордо: С.Ф. Константинова.-Дьокуускай: Бичик, 2020.-50 с.
Окорокова, Варвара Борисовна. Тимофей Сметанин. Олоҕо уонна айар үлэтэ : монография / В. Б. Окорокова ; [аан тыл автора М. И. Эверстов] ; Российскай Федерация наукаҕа уонна үрдүк үөрэхтээһиҥҥэ министерствота, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет, Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын института, Хотугулуу-Илиҥҥи уонна Сибиир литератураларын тэҥнээн үөрэтэр уонна уус-уран нэһилиэстибэни чинчийэр үөрэх-билим лабораторията. — Дьокуускай : ХИФУ издательскай дьиэтэ, 2020. — 378 с., [8] л. ил.
Т. Е.Сметанин айымньыларын аудиозаписьтара
Саллаат ахтылҕана : кэпсээн : [аудиозапись] / Сметанин Тимофей Егорович ; ааҕар М. П. Слепцова-Эбээ Маайа ; Саха Республикатын Национальнай библиотеката. — Ньурба ; Дьокуускай : СР НБ, 2020. — 1 аудиофайл (Mp4 ; 31,8 Мб ; 20 мин 12 с) : зв.
Сиэгэн бөҕөс : [кэпсээн : аудиозапись] / Сметанин Т. Е., Стручков Я. В. ; ааҕар Васильева Л. И.-Эбээ Люба ; бырайыак салайааччыта Оконешникова Д. В. ; монтаж Прибылых Г. Г. — Дьокуускай : СР НБ ОА АК, 2022. — 1 аудиофайл (mp3 ; 6 Мб ; 2 мин 31 с) : зв. — (Проект «Книга для души» / Национальная библиотека РС (Я), Детская точка кипения — Центр чтения = «Истиҥ ааҕыы» бырайыак / СР Национальнай библиотеката, Оҕо арыллар, ааҕар киинэ).
Кэм- кэрдии кэпсээнэ. Тимофей Егорович Сметанин. вИДЕОСЮЖЕТ
