ВАСИЛИЙ СЕРГЕЕВИЧ СОЛОВЬЕВ — БОЛОТ БООТУР
(1913-1993 гг.)
Саха Республикатын народнай суруйааччыта Василий Сергеевич Соловьёв-Болот Боотур 1915 с. муус устар 15 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билиҥҥинэн Чурапчы) IV Хатылы нэһилиэгэр төрөөбүт.
15 саастааҕар оройуоннааҕы сир салаатыгар бастакы артыаллары тэрийэргэ көмөлөспүт. Всеобуч учууталларын кылгас кэмнээх бэлэмниир куурустарын бүтэрэн, 1933 с. Мындаҕаайы бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыт. Үлэлии сылдьан сымыйанна буруйданан эрэпириэссийэҕэ түбэспит, учуутал үлэтигэр 1939 с. биирдэ төннүбүт.
1942 сыллаахха бэс ыйынн 22 күнүгэр Кыhыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта. Бастаан 21-с хайыһар оһуобай биригээдэтигэр Старая Русса туһаайыыта кыргыспыта. 282 –с стрелковай дивизия 826 артиллерийскай полкатыгар дивизион топовычислителинэн ананан Калининградскай, Ленинградскай уобаластары, Литваны, Белоруссияны, Польшаны босхолооhун кырыктаах кыргыhыыларын ортотунан ааспыта. Сэриини Берлиннэ түмүктээбитэ. Артиллерист быhыытынан хорсуннук, сатабыллаахтык сэриилэспитэ. Сэрии бүтүѳ 21 хонук хаалтын кэннэ, Германия сиригэр Верхней Силезия Бриг диэн куоратын чугаһыгар ыараханнык бааһыран, бойобуой кэккэттэн туораабыта. Василий Сергеевич Соловьев 7 ый госитальга сытан баран, иккис группалаах инбэлиит буолан, дойдутугар тѳннүбүтэ.
III степеннээх Слава орден, Албан аат III степеннээх, A5a дойду Улуу сэриитин I степеннээх уордьаннарынан, элбэх мэтээллэринэн бэлиэтэммитэ. 1945 сыллаахха сэрииттэн кэлээт учууталлаабыта.
Литератураҕа поэт быһыытынан киирбитэ. Кини суруйбут «Ол күн» диэн бэйиэмэтэ өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска иккис бириэмийэни ылбыта уонна 1959 с. бэчээттэммитэ. Болот Боотур талаана проза жанрыгар сириэдийэн тахсыбыта. Ол курдук «Сааскы дьыбардар», «Уһуктуу» (үс кинигэтэ) диэн аатырбыт романнарыгар историческай сабыытыйалары, умнуллубат уобарастары айбыта. «Уhуктуу» диэн роман трилогията нууччалыы тылбаастанан Россия литературоведтарын үрдүк сыанабылларын ылбыта, саха уус-уран литературатын бу айымньыларынан байыппыта.
Албан Аат, Аҕа дойду сэриитин I степеннээх уордьанынан , мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ. П.А. Ойуунускай аатынан Саха Республикатын государственнай бириэмийэ лауреата.
1966 с. ССРС Суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
«Таабырыннар-хоһооннор» (1961 с.), «Хомурахтаах мин дойдум» (1965 с.), «Куобахчаан» (1967 с.), «Сырдык мичээрдэр» (1974 с.) оҕолорго кинигэлэрдээх.
Мугудай оскуолатыгар үлэлии сылдьан, Дьокуускайдааҕы педагогическай институт тыл уонна литература факультетыгар кэтэхтэн үөрэммит. Сэрии кэнниттэн үөрэтэр үлэҕэ төннүбүт. Фольклор уонна этнография матырыйаалларын хомуйуунан дьарыктаммыт, оскуола түмэлин тэрийбит. 1993 с. ыам ыйын 24 күнүгэр өлбүт.Дьокуускайга көмүллүбүт.
Василий Сергеевич поэт, прозаик, Саха Республикатын народнай суруйааччыта, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэтин лауреата. 1966 сылтан ССРС Суруйааччыларын союhун чилиэнэ, Россия суруйааччыта.
АЙЫМНЬЫЛАРА САХАЛЫЫ ТЫЛЫНАН
Ол күн: Поэма.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота,-124 с.
Таабырын-хоһооннор: Орто саастаах оҕолорго.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1961.- 20 с.
Куобахчаан: Орто саастаах оҕолорго.-Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1967.- 54 с.
Сааскы дьыбардар: Роман.-Дьокуускай, Кинигэ изд-вота, 1971.-472 с.; То же.-1984.-456 с.
Сырдык мичээрдэр: Кыра оҕолорго хоһооннор.-Дьокуускай, Кинигэ изд-вота, 1974.-32 с.
Уһуктуу. Роман.Бастакы кинигэтэ-Дьокуускай, 1975..-376 с.
Уһуктуу. Роман.Иккис кинигэтэ-Дьокуускай, 1979. -400 с.
Уһуктуу. Роман.Үһүс кинигэтэ-Дьокуускай, 1987. -640 с.
Ол күнтэн – бу күҥҥэ: хоһооннор, поэмалар.-Дьокуускай, 1985.-272 с.
Хомурахтаах хоту сирим оҕолоругар: Хоһооннор, чабырҕахтар, үгэлэр, таабырыннар, остуоруйалар.-Дьокуускай, 1992.-96 с.
Таабырын хоһооннор: Орто саастаах оҕолорго.-Дьокуускай: Бичик, 2002.-24 с.
Айымньылар / Болот Боотур ; хомуйан оҥордо С. А. Попов-Сэмэн Тумат. — Дьокуускай : Бичик, 2013-. — 20 см. — (Саха народнай суруйааччылара).
Т. I: Сааскы дьыбардар : роман. — 2013. — 572, [2] с., [1] л. портр.
Таабырын хоһооннор // Чолбон.-2005.-№1.-с. 2
АЙЫМНЬЫЛАРА НУЧЧАЛЫЫ ТЫЛЫНАН
Весенние заморозки: Роман /Авториз. пер. В. Дудинцев, Н. Гордеева.-М.-Современник, 1974.-375 с.
Пробуждение: Роман /Авториз. пер. В. Кочетков.-М.-Современник, 1978-1984 // Полярная звезда.- 1978.-№2-3
Кн.1.-352 с.
Кн. 2.-319 с.
Киһиргиибин диэн кирсэ быстыбыт : (Болот Боотур остуоруйатыгар ойуу кинигэ) / хомуйан оҥордо Т. Н. Сивцева ; ойуулары оҥордо А. Бурнашева ; [киирии тыл ааптара Н. Н. Бурнашева] ; Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката, Оҕо арыллар, ааҕар киинэ, Оҕо цифровой ресурсатын салаата. — Дьокуускай : СӨ НБ БК, 2022. — 1 файл (19 с. ; 5,47 Мб) : цв. ил., портр. — (Авторы — дети = Ааптар оҕолор).
Айымньыларга сурунаалга
Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан
В. Соловьев-Болот Боотур Саллаат туһунан саныыбын (Ахтыы сэриигэ сылдьыбытын туһунан ) // Хотугу сулус.-1970.-№5.-С.27-29
Соловьев В. – Болот Боотур, прозаик (Улуу Кыайыы 34 сылыгар толорбут анкетататыгар кыргыһыы хонуутугар сылдьыбытын уонна сэрии тематыгар тугу суруйбутун туһунан //Хотугу сулус .-1979.-№5.-С.111-112
Окороков Г. Певец северного края: Болот Боотур / Г. Окороков //Традиции и поиск.-Якутск. 1979.-С.147-150.
Васильева Д.Е. Соловьев— Болот Боотур / Д. Васильева // Васильева Д. Саха суруйааччылара оҕолорго.-Дьокуускай, 1980.-С. 89-95.
Соловьев Василий Сергеевич- Болот Боотур Саллаатар этибит (Поэматтан быһа тардыы) //Кыайыы: Саха фронтовик суруйааччыларын хоьоонноро, кэпсээннэрэ /В.С. Артемьев уруьуйа.-Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1985.- С.14-19
Эрчимэн. Киэң киэлилээх роман / Эрчимэн // Хотугу суолус.- 1987.-№4.-С.94-100.
Васильева Д.Е. Ол күнтэн-бу күңңэ / Д.Е. Васильева // Чолбон .-1990.-№4.-С. 76-78.
Васильева Д.Е. Закалённый в борьбе /Д.Е. Васильева / Связь времен.-Якутск, 1991.-С. 59-69.
Копырин Н.З. «Ол күн» /Н.З. Копырин //Кустук араас ѳңүнэн: Ыстатыйалар, рецензиялар, бэлиэтээһиннэр.- Дьокуускай, 1992.- С. 48-53.
Соловьёв В.С. Болот Боотур [Некролог] // Чолбон .-1993.-№5-6.-С. 189-190.
Попов Г.В.. Василий Сергеевич Соловьев-Болот Боотур //Хантан хааннаахпытый?: Саха народнай суруйааччыларын тѳрүттэрэ.- Дьокуускай, 1994.- С. 122-127.
Дъячковскай И. Учууталым туһунан / И. Дъячковскай // Чолбон .-1995.-№4.-С. 27-28.
Васильева Д.Е. В.С. Соловьёв-Болот Боотур / Д.Е. Васильева // Народные писатели Якутии.-Якутск, 1995.-С.107-119.
Васильева Д.Е. Болот Боотур / Д.Е. Васильева // Чолбон .-1996.-№12.-С. 56-59.
Болот Боотур: [Биогр. справка] // Чуораанчык .-Колокольчик.-1998.-№3-4.-С. 27-28.
Васильева Д.Е. Болот Боотур / Д.Е. Васильева // Умнуллубут ааттар.-Дьокуускай, 2000.-С.79-88.
Соловьёв Н. Быраатым Баһылай туһунан / Н. Соловьёв // Чолбон.- 2000.-№4.-С.72-74.
Попов И.. Саха суруйааччыларын хос ааттара / И. Попов //Чолбон. 2003.- С. 89.
Василий Сергеевич Соловьёв-Болот Боотур // Чолбон.-2005.-№1.-с. 2
Е. Миронова. Суруйааччы В.С. Соловьёв-Болот Боотурдуун сэһэргэһии // Чолбон.-2007.-№4 https://e.nlrs.ru/online2/63708
В.С. Соловьев Пушкин хайатын таһыгар: кэпсээн //Сэриигэ сылдьан: орто уонна улахан саастаах о5олорго /[хомуйан оҥордулар:У.М. Флегонтова…].-Дьокуускай : Бичик, 2014.-С.111-114;
Василий Сергеевич Соловьев- Болот Боотур //А.А. Николаев-Сиэн Чохчо Үйэлэри уҥуордуур сырдык мөссүөннэр.-Дьокуускай: Дани-Алмас, 2015.- С.37;
Буойун суруйааччылар 1941-1945 /хомуйан оҥордо: С.Ф. Константинова.-Дьокуускай: Бичик, 2020.-50 с.
С. Ноева Болот Боотур романнарыгар сир уобараһа : ыстатыйа // Чолбон.-2020.-№4.-С. 81
