«ТЫГЫН ДАРХАН» ЫРЫА
Роман Данилов
1993 сыллаахха саха народнай суруйааччыта, ПАОйуунускай аатынан Саха Республикатын Государственнай бириэмийэтин лауреата Василий Семенович Яковлев-Далан «Тыгын Дархан» диэн бөдөҥ романа бэчээттэнэн тахсыбыта. Үрдүгэр түһэн үлүһүйэн аахпытым уонна роман геройа Тыгын саха омугун биир күүскэ түмэргэ, сомоҕолуурга дьулуһуутун биһирээн, «Тыгын Дархан» диэн хоһооммун суруйан кэбиспитим.
ТЫГЫН ДАРХАН
Түҥ- былыртан силис тардар
Түгэх, дириҥ төрүттээхпит,
Тура тэбэн күнэ тахсар
Туймаадаҕа түгэммиппит —
Тыгын, Тыгын, Тыгын кэмэ,
Тыгын, Тыгын үйэтэ.
Саха дьолун тускуллуохтаах
Саргы-дьаалы санаалаах,
Аймах дьонун арчылыахтаах
Айыы хаантан анатыылаах
Тыгын, Тыгын, Тыгын Дархан,
Тыгын Дархан, уруйдан!
Тулхадыйбат дьылҕабытын
Туругурда турууласпыт,
Илин, apҕaa… — сир ахсытын
Или-эйэни ыралаабыт
Өркөн аатыҥ өлбөөдүйбэт,
Өрөгөйдүү,өлбөт-сүппэт!
Урааҥхайдар удьуордара
Ууһаан-тэнийэн иһэбит,
Уһун дьыллар мындааларын
Уҥуордуоҕа кэскилбит.
Улуу Тыгын сиэннэрэбит!
Умнубаппыт, эһэбит!
Тыгын, Тыгын, Тыгын Дархан,
Тыгын Дархан, уруйдан!
Тыгын, Тыгын, Тыгын Дархан,
Тыгын Дархан, айхаллан!
Бу хоһооммун дойдубар Чурапчыга гастрольга кэлэ сылдьар мелодистка Галина Мамонтоваҕа манна ырыа айыаҥ дуо диэн көрдөрбүтүм. Галина Гаврильевна хоһооммун ааҕат да, сонно тута: «Мин маны Марфа Тихоновна Даниловаҕа биэриэм. Бу кини айар стилигэр сөптөөх», — диэн Дьокуускайга илдьэ барбыта.
Сотору CP үтүөлээх артистката, Россия Композитордарын союһун чилиэнэ, Саха сирин норуоттарын музыкаларын уонна фольклордарын музейын директора А.П.Решетникова суруйбутунан, 130 ырыаны күн сырдыгар көччөх гынан көтүппүт, CP культуратын үтүөлээх үлэһитэ, самодеятельнай композитор Марфа Данилова-Хатыыҥаайы бу хоһооҥҥо мелодия айан республика хаһыаттара бэчээттээн барбыттара.
Бу ырыанан кыттан Ирина Протопопова «Дьокуускай-97» үбүлүөйүнэй ырыа конкурсун дипломана буолар. Салгыы ырыа алгыстаах айаннанар: Саха сирэ Россияны кытта холбоспута 365 сылыгар анаммыт республикатааҕы ырыа конкурсугар лауреаттыыр; 2002 с. ырыа искусствотыгар «Норуот таптыыр ырыалара» диэн номинацияҕа CP бастакы Президенин М.Е.Николаев Гранын ылар чиэстэнэр; 2002 с. Александр Дьячковскай-Саарын башкир норуотун II Аан дойдутааҕы Курултайыгар аналлаах «Урал-Мөҥө» норуоттар икки ардыларынааҕы түүр ыччаттарын XI музыкальнай конкурс-фестивалларыгар ыллаан, III степеннээх лауреат аатын сүгэр; республикатааҕы Туой Хайа ырыа конкурсугар Маша Неустроева толорон лауреат буолар.
Үөһэ ахтыллыбыт Президент Грана саха ырыатын искусствотыгар аан бастаан бэриллибитэ. Онно «Тыгын Дарханы» сэргэ Анастасия Варламова тылларыгар уонна мелодиятыгар «Аҕам алааһа» (айыллыбыта 21 сыл буолан баран), Семен Данилов тылларыгар, Аркадий Алексеев мелодиятыгар «Саха үҥкүүтэ», Павел Харитонов-Ойуку тылларыгар, Егор Неустроев музыкатыгар «Эйэ-дьол ырыата» уонна Виталий Власов тылларыгар, Юрий Спиридонов мелодиятыгар «Сахам ата» диэн ырыалар ити Граны ылбыттара.
«Тыгын Дархан» ырыабыт бэчээккэ киэҥник сэҥээриллэн үөртэ. Ол курдук, М.Макарова «Кыым» хаһыат 1998 с, муус устар ый 28 күнүнээҕи нүөмэригэр маннык суруйбута:
«Төрөөбүт буорга сүгуүуйүүнү, төрөөбүт дойдунан киэн туттууну үөскэтэр, төрөөбүт сиргэ-уокка тапталы иитэр, киһи өйүгэр-санаатыгар иҥэр, өбүгэлэри билиһиннэрэр, ытыктатар айымньы сэдэх. Баҕар, ааспыт кэми, олорон кэлбит олоххун таба сыаналыыр, бэрийэр, «уһун дьыллар мындааларын» өҥөйөн көрөр уонна ситимниир элбэх уустуктардаах, дьапталҕалардаах буолуо. Ол да гыннар, төрөөбүт сиргэ ытык иэс диэн баар. Сити үтүөнэн, дириҥ иэйиинэн төлөнүүтүн чаҕылхай холобура — «Тыгын Дархан» диэн хоһоон-ырыа айыллыыта.
«Тыгын Дархан» хоһоону поэт Роман Данилов (Чурапчы) суруйбута. Культура эйгэтигэр үлэлээбитэ быйыл 40 сылын туолар, 100-тэн тахса дьиҥ сахалыы тыыммыт ырыалардаах Марфа Данилова музыкаҕа киллэрбитэ.
Бу ырыа-хоһоон саха тыллааҕы долгутар, уһугуннарар, толкуйдатар. … (Бу ырыаны) ыллааҥ, ыллаһьҥ, куккутун-сүргүтүн бөҕөргөтүҥ «… Далан «Тыгын Дархан» айымньыта ыраах сытар силиһи-мутугу, ааспыт дьыллар мындааларын чарапчыланан көрүүтэ бөдөҥ суруйааччы анала, норуотун иннигэр ытык иэһин толоруута буолар. Бу айымньы сабыдыалынан буолуо, Р.Данилов «Тыгын Дархан» диэн дириҥ ис хоһоонноох, бэртээхэй тыллаах-өстөөх хоһоону суруйбута, (ону) ырыаҕа олоҕун анаабыт М.Данилова дорҕоон хомуһунан тыыннаан биэриитэ — ситим салҕаныытын чаҕылхай холобура, өй-санаа сомоҕолонуутун туоһута. Дьикти, кэрэ музыка уонна тыл дьүөерэлэһиитэ, өй-санаа түмүллүүтэ барыта баар бу ырыаҕа. Итини иһиттэххинэ, санааҕар санаа, күүскэр күүс эбиллэр, ырыа эрэл кыымын саҕар…» — диэбит «Сахаада» хаһыат 1998 с. 11-с №-гэр, Россия Журналистарын союһун чилиэнэ Сыккыс диэн ааттаммыт автор.
Аны 2003 с. Москваҕа тахсыбыт «Хатыҥнааҕым нарын иэйиитигэр» диэн кинигэттэн быһа тардан билсиэҕиҥ.
Аиза Решетникова Н.Аржакова-Иванова тылларыгар «Саха дэтэр аналым» уонна «Тыгын Дархан» диэн ырыаларга сыһыаран маннык суруйар: «… (Их) можно назвать философскими: содержание обоих раскрывает концептуальные глубины народного мировосприятия. М.Данилова создала эти две потрясающие песни как своеобразный творческий отклик на успехи родной республики в условиях суверенитета. Мелодика обеих выражает достоинство, гордость за- тянущиеся из древности корни возрождающейся культуры. Недаром Александр Дьячковский, являющийся на сегодняшний день лучшим исполнителем «Тыгын Дархана», победил на конкурсе тюркской песни в Башкирии. Молодому певцу именно эта песня помогла выдвинуться, стать замеченным. Если бы у нас проводились хит-парады, то эта песня и «Саха дэтэр аналым» прочно занимали бы высшие места…».
«Саха» НИБК музыкальнай редактора, CP культуратын үтүөлээх үЛэһитэ, Россия Журналистарын союһун чилиэнэ Вера Захарова М.Данилова «дьон-сэргэ киэҥник биһирээн истэр ордук чугастык суруйбут ырыаларын» истэригэр «Тыгын Дархан» ырыаны киллэрэр. Отгон CP уонна РФ культураларын үтүөлээх үлэһиттэрэ Степан Дадаскинов: «Роман Данилов «Тыгын Дархан» диэн хоһоонугар Марфа Данилова айбыт мелодията хайҕаныан хайҕанар. Бэйэтэ туспа гимн курдук ырыа!» — диир.
«… Уола хаан П.П.Петров-Хардыы ким-хайа иннинэ Улуу киһибит Тыгын олорон ааспыт олоҕун үөрэппитэ. Ол үлэтин Дьокуускайга Национальнай библиотекаҕа дьонун-сэргэтин түмэн билиһиннэрбитэ, — диэн суруйар эмиэ Сыккыс. — Дьоро киэһэни Марфа Тихоновна киэргэппитэ. Ол ылламмыт ырыа ис хоһооно дириҥинэн, матыыба табыллыбытынан, толоруута кэрэтинэн истээччи кутун туппута. Дириҥ силистээх-мутуктаах «Тыгын Дархан» ырыа күрэҕэр кэрэхсэммит, биһирэммит, кыайыылааҕынан билиниллибит. Ол үөрүүтүн үллэстэ сааскы киэһэ «Тыгын Дархан» ресторан «Сэттис халлааныгар» ырыа куттаахтар мустаннар ырыа ыллаабыттара, үҥкүү үҥкүүлээбиттэрэ. Марфа Данилова, чүмэчи умайа турарыныы, ис-иһиттэн сырдаан, өрө көтөҕүллэн, иэйэн-куойан «Тыгын Дарханын» түннүк таһыгар ыллыы турдаҕына, эмискэ хантан да кээлтэрэ биллибэт үрүмэ маҥан көтөрдөр тэлээрэ көппүттэрэ. «Сэттис халлаантан» өҥөйөн көрө сатаан баран кубаларын дуу, кыталыктарын дуу кыайан быһаарбатахпыт да буоллар, Айыы кыыллара кыттыспыттарын сүрэхпит сэрэйбитэ…».
Россия Журналистарын союһун чилиэнэ Туйаара Нутчина «Киин куорат» хаһыат 2001 сыл тохсунньу ый 19 күнүнээҕи нүөмэригэр «Сүрэҕи сүүйэр алыптаах дорҕооннор» диэн төбөлөөх бэлиэтээһинигэр ааҕабыт: «Марфа Данилованы аан бастаан Улуу Туймаада ыһыаҕар көрбүтүм. Ол саҕана ыһыах ипподромҥа ыытыллара. Иккис күн «Дыгын ооннъууларын» ahap сиэргэ-туомҥа Семен Ермолаев Дархан буолан, кыыс-уол арыалдьыттаах дьөһөгөй оҕотун миҥэлэнэн түһүлгэҕэ айаннатан киирбитэ. Марфа Данилова бу кэмҥэ сценаҕа тахсан кылыһахтаах куолаһынан «Тыгын Дархан» диэн ырыатын ыллаан, мустубут дьон куттарын-сүрдэрин үмүрү туппута — хайдах эрэ түҥ былыргы өбүгэлэрбит тыыннара ил гынарга дылы буолбута. Илэ-бааччы саха саарына бэйэтинэн киирэн кэлбитин кэриэтэ киһи «дьик» гыммыта. Аттыбар турар киһи: «Хайа, доҕор, тугун сүрэй-баҕаһай, киһи этэ салаһыах!..» — диэбитин өйдөөн хаалбыппын. Кырдьык даҕаны, билиҥҥэ диэри Ытык Тыгын аата урааҥхайы долгутар, абылыыр күүстээх, онно эбии биир сиргэ баһаам саха тоҕуоруспут кэмигэр киэн туттууну, кыайан тылынан тиэрдиллибэт долгуйууну үөскэппитэ ырыа тылын-өһүн олус табыллан дьүөрэлээбит музыка».
Үчүгэй киһи үчүгэй эҥээрдээх, үчүгэй холумтаннаах, үчүгэй модьоҕолоох. Марфа Тихоновна мин «Тыгын Дархан» диэн хоһооммор илиитин ууран дьоһуннаах ситиһиилэрдэннибит. Ырыа саха радиотын фондатыгар киллэриллэн, аудиокассетаҕа, дискэҕэ уһуллан тарҕанан үйэтитилиннэ. Соторутааҕыта «Тупса тур, хаан-уруу Дьокуускай» диэн хоһооммор мелодия суруйан аудиокассетанан таһаарда, итиннэ үүнэн иһэр талааннаах ырыаһыт Александр Емельянов толоруута астыннарар. Бу барытын иһин Марфа Тихоновнаҕа дириҥник махтанабын инникитин даҕаны бииргэ таһаарыылаахтык үлэлиэхпит диэн эрэнэбин итиэннэ үрдүк профессиональнай таһымнаах ырыаларынан, айар үлэтинэн саха музыкальнай культуратын биллэрдик байыппытын, бэйэтин үтүөкэн кылаатын киллэрбитин этэн, ол салҕанан иһэригэр баҕаран туран, төрөөбүт күнүнэн анабыл хоһооммун тиэрдэбин.
// Роман Данилов Көрсүспүт күндү дьонум.-Дьокуусккай: Бичик, 2007.-C.34-38 .