НИКТО НЕ ЗАБЫТ, НИЧТО НЕ ЗАБЫТО

«КИМ ДА УМНУЛЛУБАТ, ТУОХ ДА УМНУЛЛУБАТ«. Ахтыылар

Улуу кыайыы 80 сыла

Биһиги, билиҥҥи кэм дьоно, Ийэ дойду иһин хорсуннук охсуспут буойун дьоннорбут, кыайыы иһин тыылга үлэлээбит, сэрии тулаайахтарын  сырдык ааттарын үйэтитэр ытык иэстээхпит.

   Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланарын кытары  Саха сириттэн барыта 62.509 киhи Армияҕа  ыҥырыллан барбыта,  мантан  26.129 киhи, кыргыhыы толоонугар сырдык тыына быстан, дойдутугар эргиллибэтэҕэ.

       Өктөм нэһилиэгиттэн 204 киhи ынырыллыбытыттан, кыайыы кынаттанан тɵрɵɵбүт дойдуларыгар 100 киhи эргиллэн кэлбитэ.

        Биһиги нэһилиэктэн А5а дойду сэриитигэр кыттыыны ылбыт сэрии бэтэрээннэригэр билигин эйэлээх олоххо олорорбутунан кинилэргэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэбит. Кинилэр Ийэ дойдуларын көмүскээн, кэлэр көлүөнэ эйэлээх кэскилин олохтоспуттара. Ону тыыннаахтар биһиги үйэ-саас тухары умнуо суохтаахпыт.

Кинилэр хорсун-хоодуот быһыыларын туьунан араас матырыйааллартан ахтыыларын хомуйан бэчээттээтибит.

СЭРИИ БЭТЭРЭЭННЭРИН АХТЫЫТА

АММОСОВ ФЁДОР СТЕПАНОВИЧ (1915-1986 гг.)

Путь солдата

Аммосов Федор Степанович родился в III Мальжагарском наслеге Западно-Кангаласского улуса Якутского округа в 1915 году, в семье крестьянина Степана Васильевича и Елены Степановны Аммосовых. Их было три брата – Василий, Павел и Федор.

Федор Степанович Аммосов был призван в действующую армию знойным летом в июне 1942 года. К тому времени он уже был сложившимся человеком, за плечами которого были бурные тридцатые годы коллективизации, культурной революции первых пятилеток.

Шестнадцатилетним комсомольцем принимал участие в организации первых колхозов, был избран председателем колхоза «Кыым» III Малтанского наслега. После укрупнения сел Малтанского наслега все жители переехали в Октемский наслег. Перед войной Федор Аммосов руководил Октёмским потребительским обществом.

Свой ратный победный путь завершил весной 1945 года в логове фашистского зверя в Берлине. Был награжден орденом Отечественной войны II степени, медалями «За отвагу». «За Победу над Германией». «За  взятие Берлина». «За оборону Кавказа». «За освобождение Варшавы» и другие.

После демобилизации Федор Степанович работал в торговле, руководил бригадой строителей в совхозе «Октемский». Дома, которые строила его бригада, до сих пор служат народу. К боевым наградам прибавилась почетная медаль «Ветеран труда».

Федор Степанович умер в 1986 году и захоронен на Октемском кладбище.

Федора АММОСОВА,

г. Покровск.

// Хангаласцы в Великой Отечественной / [подгот. ред. газ. «Хангалас» под. рук. сост. Аммосовой Л. Д. ; авт. предисл. А. С. Владимиров]. — Покровск : Редакция газеты «Хангалас», 2010.-С. 297-298

*****

Я горжусь своим прадедушкой

Аммосов Федор Степанович родился в 1915 г. в III Малтанском наслеге Западно-Кангаласското улуса. Мой прадедушка прошел дорогами Великой Отечественной войны с самого ее начала и до победного конца. Крепкого телосложения, ста восьмидесятисантиметрового роста, он был очень сильным физически.

Он ушел на фронт, когда ему было 27 лет. Прадедушка участвовал в обороне Кавказа, в освобождении Варшавы, дошел до самого логова фашистов — до Берлина. Вернулся домой, в родной улус, в июле 1946 года.

Федор Степанович был награжден орденом Отечественной войны II степени, медалями «За оборону Кавказа». «За освобождение Варшавы», «За взятие Берлина», «За победу над Германией» и «За отвагу».

Вернувшись с войны, он стал работать в родном селе Октемцы, был бригадиром строительной бригады.

Имя Аммосова Федора Степановича занесено в «Книгу памяти Хангаласского улуса», в которой написаны имена воинов-хангаласцев, участвовавших в Великой Отечественной войне.

Я с трепетом рассматриваю старые пожелтевшие фотографии, которые рассказывают о моем прадедушке, расспрашиваю о нем свою бабушку и узнаю много интересного о прошлом, о трудных военных и послевоенных временах. Я горжусь своим прадедушкой, ведь это и он в числе многих тысяч солдат приблизил великий день Победы!

Умер Аммосов Федор Степанович в январе 1986 г. и захоронен в с. Октемцы.

Аммосов Сережа,

ученик Покровской улусной Многопрофильной гимназии.

//Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —.-

*****

АНДРЕЕВ АНДРЕЙ ДМИТРИЕВИЧ

Абаҕам туһунан ахтыы

Мин абаҕам Андреев Андрей Дмитриевич 1907 сыллаахха Өктөм нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оччотооҕу олох сиэринэн ыал улахан оҕото буолан эрдэттэн үлэҕэ үөрэммит. Икки бырааттаах эбит. Сэрии иннигэр абаҕам оччотооҕу «Кыһыл Сулус» колхозка сылгыһыт этэ. Сайынын биэлэри ыанкымыс оҥороллоро. Биэ ыырга аналлаах күрүө-хаһаа сайылык дьиэбит таһыгар баара. Ол күрүөҕэ биэ ыылларыгар оҕо бөҕө мустара. Сып-сылаас ыаммытынан биэ үүтүн ыймахтыырбын олус күндүтүк саныыбын.

Сайын куйаас баҕайыга абаҕам сылгыларын көрө тыаҕа ыҥыыр атынан хас да буолан бараллара. Кэлэригэр куруускаҕа отон, дьэдьэн үргээн киллэрэрэ минньигэс да буолара. Ыабыт үүттэринэн биһиги балаҕан дьиэбитигэр кымыс өрөллөрө. Ол үлэҕэ төһө кыайарбынан көмөлөһөр этим. Симиир иһиттээх кымыһы хамсатарым, уу оргутан, сойутан эбии кутарым. Бэлэм буолбут кымыһы ампаарга сойута уурарбыт. Ол ампаарбыт иһэ араас долбуур, кирээккэ буолара. Онно кымыска туттуллар тэрил арааһа баара (симиир иһит, чороон арааһа, ыаҕайалар…). Кыһын Табысхааннаах арыыга кыстыырбыт. Онно эмиэ сылгы аһаталлара, өрүскэ балыктыыллара. Саас боротуохаҕа элбэх баҕайы сыарҕалаах аттары мунньан таһаҕас тиэйэн баран күрэхтэһэллэрэ. Дьэ итинник олохпутун уодаһыннаах сэрии саҕаланан атыйахтаах уу курдук аймаабыта.

Эр дьон үтүөтэ Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта. Абаҕам уонна кини быраата Степан бэбиэскэ туппуттара. Барааччы дьону атаара колхоз дьоно үксэ биһиги кыр-далбытыгар мустан ынах өлөрөн аһаан түүнү быһа илии, атах оонньуутугар, сырсан күрэхтэспиттэрэ. Армияҕа барааччылар сарсыныгар тэлиэгэлээх атынан, ким ыҥыыр аттаах айан суолутар туруммуттара. Оҕо, дьахтар, кырдьаҕастар дьоннорун атаара барсыбыттара. Мин абаҕам ытыы-ытыы миигин сыллаан ылбыта уонна: «Тоойуом, эргиллэн кэлиэм, эйигин үөрэттэриэм». — диэбитэ. Дьэ, итинник ыарахан олохпут саҕаламмыта. Колхозка оҕо, дьахтар, аҕыйах кырдьаҕас хаалан үлэ үөһүгэр түспүппүт. Бурдук ыһан, хомуйан, от оттоон, сүөһү көрөн, мас мастаан олорбуппут. Үлэ, үөрэх быыһыгар ичигэс таҥас тигэн, баайан сэриилэһэр армияҕа ыытарбыт. Саамай кэтэһэрбит – хаһыат, кимтэн сурук кэлэрэ буолара.

Биирдэ саас күн уһаабытын кэннэ абаҕам суруга кэлбитэ. Москва анныгар уоттаах сэриигэ киирээри олоробун диэн. Ол кэнниттэн өлбүтүн туһунан биллэрии кэллэ диэн убайым эппитэ. Биллэрии сүтэн хаалбыта. Мин абаҕам кэлиэ диэн мээнэ кэтэһэр буолбутум.

Сэрии бүтэн тыыннаах ордубут саллааттар эргиллибиттэрэ. Саҥа олоҕу тутан үлэ күөстүү оргуйбута. Мин абаҕабын ирдээн араас архивтарга сурук суруйар этим. Онтон араас эппиэт кэлэрэ. Саамай үөрүүлээҕэ 1985 с. муус устар ыйга кэлбитэ. Ол сурук ис хоһооно маннык этэ: «Рядовой Андреев А.Д.,1907 с. төрүөх. Сэриилэһэр фроҥҥа сылдьан 1943 с. тохсунньу 21 күнүгэр сэриигэ ылбыт бааһыттан өллө, Москва куорат Преображенскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт, 46 учаастак, 16 линия, 18 могила», — диэн.

Мин 1989 с. кэргэмминээн Г.А.Давыдовтыын Москваҕа көмүллэ сытар сиригэр тиийэн төбөбүтүн хоҥкутан, сибэкки ууран, дойдутун буорун кутан санаабытын ситэн кэлбиппит.

Күндү киһибит сэрии уотун ортотунан сылдьан а өлүүнү-сүтүүнү көрсөн биһиги дьоллоох олохпут туһугар хаанын тохтоҕо. Кини туһунан сырдык өйдөбүл биһиги сүрэхпитигэр өрүү тыыннаах буолуоҕа.

Ана ДАВЫДОВА,

педагогическай үлэ ветерана. Өктөм

//Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —.С.372-373

*****

БАИШЕВ НИКОЛАЙ ТЕРЕНТЬЕВИЧ

Таайым туһунан

Мин таайым Баишев Николай Терентьевич, ийэбин кытта бииргэ төрөөбүт киһи. Аҕам Дмитрий Михайлович Степанов маҥнайгы суругар: «Сурдьуҥ Ньукулай барбыта», — эрэ диэбит.

Таайым Ньукулай олус сэмэй, көнө киһи этэ. Төрүттэрбит итинник киһини этэллэр ини «улахаҥҥа уолуһуйбат, кыраҕа кыһаллыбат» диэн. Оннук холку, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Нууччалыы сатаан кэпсэппэт киһи сэриигэ барбыта. Волховскай фроҥҥа сэриилэспитэ. Ол эрээри онно киһиттэн итэҕэс сылдьыбатах. Ручной пулеметчик эбит. Ону бары тэрилин кыгга сүгэ сылдьарын оннооҕор нууччалар сөхпүттэрин биирдэ кэпсээн аһарбытттааҕа. Оттон бэйэгэ сэриилэспитин туһунан хаһан да кэпсээбэт этэ. Ыйыталастахха да арыллыбат. Арай биирдэ, мин хайдах олороллорун билсиһэ таарыйа киирэн олордохпуна: «Нуучча баар эбит үчүгэй омук, бэйэм доҕорум, табаарыһым диэтэҕинэ тугун да кэрэйбэт эбит», — диэбитэ.

«Туохтан оннук этэҕиний?» — диэн буолла. Онно дьэ биир түбэлтэтин кэпсээн турардаах. Ол маннык буолбута. Хардары-таары хапсыһыы, өлүүлээх-сүтүүлээх киирсии кэнниттэн хас да хонуктаах чуумпуруу буолбут. Оннук кэмҥэ биир сарсыарда биһиги киһибит Ньукулай чөҥөчөк төрдүгэр олоро түһээт, бинтиэпкэтин барытын ыһан баран, чаас-чаас ыраастыы олорбут. Ол кэмҥэ: «Стройдааҥ!» —диэн хамаанда иһиллибит. Саллааттар бары стройдаабыттар. Арай биһиги киһибит бинтиэпкэтин хомуйа сатыы олорор үһү. «Саллаат тоҕо олорор?» — диэн буолбут. «Бинтиэпкэтин хомуйар». Чаас хамандыыра: «Үс сууккаҕа аһылыга суох хаайарга». — диэбит. Ньукулайы илдьэн эргэ блиндаж дьааматыгар түһэрэн кэбиспиттэр. Дьэ буорайар киһи буоллум дии санаахтаабыт. Aha суох үс хонукка тымныы дьаамаҕа хайдах тулуйуомуй.

Киэһэ хараҥа буолуута: «Николай, лови!» — диэн саҥа иһиллибит.Үөһэ диэки көрбүтэ бииргэ сылдьар нуучча уола сабынан быалаан баран килиэп түһэрбит, бэйэтин өлүүтүттэн. Онтон иккис, үһүс киһи кэлэн түһэрбиттэр. Ол курдук аһылык аайы тиһигин быспакка аһаппыттар. Биллэн турар, чып кистэлэҥинэн. «Ол курдук, хата мин үс хонукка уойан турардаахпын». — диэн түмүктээбитэ.

Таайым бэйэтин чахчы кыанар киһи этэ. Сэрииттэн санныгар чааскы айаҕын саҕа аһаҕас баастаах сылдьан, ыһыахтарга тустан 2-с, 3-с миэстэлэһэрэ. Тустар киһитин өлүөр илиитигэр лаппа тутта5ына хайаан да кыайан тэйэрэ. Сылгы тоҥ сааҕын илиитигэр тутан баран убаһаны охсон өлөрөрүн туһунан дьон кэпсииллэрэ. Саамай сөбүлээбэтэ утуйар саҕана дьиэни хатыыры. «Киһи баар дии, тоҕо хатыыгыт?» — диэн буолара.

Хорсун сэрииһит, сэрииттэн кэлэн баран, колхоз, совхоз үлэтин үөһүгэр түспүтэ. Совхоз субан сүөһүтүн эккирэтиһэн, күрүөҕэ хаайан кэлэн баран, илиитин сууна туран, өлөр ыарыытыгар охтубута.

Саҥаспынаан Христина Иосифовналыын иллээхтик-эйэлээхтик, дьоҥҥо-сэргэҕэ холобур буолар курдук олорбуттара. 11 оҕоломмуттара. Оҕолоро билигин бары кэриэтэ ыаллар, тахсыылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Аҕаларын, ийэлэрин курдук сэмэй үлэһит дьон.

Г.ДАВЫЛОВ.

Өктөм

// //Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —С.-368-369

*****

БОРИСОВ ПАНТЕЛЕЙМОН ПЕТРОВИЧ

(1901-1978)

Аҕабыт туһунан иһирэх тыл

Биһиги аҕабыт, Пантелеймон Петрович Борисов. 1901 сыллаахха Дьокуускай куоракка Борисов Петр Николаевич (Нуучча Бөтүрүүскэ) диэн оспуоччугунан үлэлиир киһиттэн төрөөбүтэ. Инньэ гынан куорат эйгэтигэр иитиллибитэ. Ииппит ийэтэ Пелагея Егоровна кухарканан үлэлээбит этэ. Уоллара соҕотох буолан аймахтарыттан кыыс ылан уолларыгар доҕор гына иитэллэр.

Уоллара үөрэнэн, 1921 сыллаахха Якутскайдааҕы учительскай семинарияны ситиһии-лээхтик бүтэрэн учууталлаабыта. Өр кэмҥэ Таатта, Мэҥэ Хаҥалас начаалынай оскуола-тыгар сэбиэдиссэйинэн, Хаптаҕайга детдом директорынан, начаалынай кылаас учуута-лынан, 1961 с-1964 с. Кыыл Бастаах начаалынай оскуолатыгар үлэлээбитэ. Үүнэр көлүө-нэни иитиигэ 42 сылы анаабыта уонна 1964 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыта. Төһө да пенсияҕа таҕыстар, аҕабыт таах олорботоҕо.

Оскуолаҕа учууталлары солбуйара. Өктөмнөөҕү сибээс отделениетыгар почтальонунан өр сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Кыайыылаах-хотуулаах үлэтин иһин «Коммунис-тический үлэударнига» бэлиэлээх.

Үлэтин бастакы сылларыгар үрүҥ бандьыытгар өрө турууларынан сибээстээн элбэх күчүмэҕэйдэри көрсүбүтэ. Оскуола анал дьиэтэ суох буолан, дьиэлэри кэрийэ сылдьан иккилии-үстүү оҕону көмүлүөк сырдыгар үөрэтэрэ. Тэтэрээт, харандаас, үөрэнэр кинигэ суоҕуттан төрөппүтгэр оҕолоругар кумааҕы оннугар туоһу хастаан биэрэллэрэ. Ол туһунан аҕабыт хараастан олорон кэпсиирэ.

1941 сыллаахха фашистская Германия Советский Союзка саба түспүтүгэр, биһиги аҕабыт Кыһыл Армия кэккэтигэр ынырыллыбыта. Офицерскай оскуоланы үөрэнэн лейтенант званиетын ылан I Белорусская уонна II Украинскай фроннарга сэриилэспитэ. Немецкэй-фашистскай халабырдьыттары утары сэриигэ хорсунун уонна эр санаатын иһин лейтенант Пантелеймон Борисов Кыһыл Сулус Ill степеннээх Албан аат уордьанынан, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

Японскай самурайдары үлтүрүтүүгэ кыттыыны эмиэ ылбыта. «Японияны кыайыы иһин» диэн мэтээллээх этэ. Дойдугугар 1945 сыллаахха күһүн кэлбитэ. Сэрииттэн кэлэн баран кэргэнэ Мария Елисеевна өлөн, үс оҕото тулаайах хаалбыттарыттан олус хараастыбыта. Онтон 1945 сыллаахха биһиги ийэбитин Акулина Кириковна Макарованы кэргэн ылар. Ол саҕана биһиги ийэбит 4 оҕолоох (аймахтарыттан хаалбыт тулаайах оҕолору иитэ ылбыт). Холбоһон 7 оҕолоох улахан ыал буола түспүттэр. Ол саҕана ийэбит Маалтааныга, Эргискэ Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыт. Бииргэ олорон 4 оҕону төрөппүттэр. Ийэбит биир ииппит уола сэриигэ өлөн, аҕабыт маҥнайгы уола ыалдьан өлөн, уопсайа 9 оҕону иитэн-аһатан, үөрэттэрэн, барыбытын ыал оҥорбуттара. Аҕабыт элбэх сиэн тапталлаах эһэтэ буолан олорон 1978 сыллаахха оһолго түбэһэн олохтон туораабыта.

Пантелеймон Петрович оҕолоро билигин эйэлээх олоххо олорорбутунан аҕабытыгар сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэбит. Биһиги аҕабыт Ийэ дойдутун көмүскээн, кэлэр көлүөнэ кэскилин олохтоспута. Ону тыыннаахтар биһиги үйэ-саас тухары үйэтитэр, умнубат иэстээхпит.

Кыыһа педагогический үлэ ветерана Мирра Пантелеймоновна ОЛЕСОВА.

*****

ГРИГОРЬЕВ ИННОКЕНТИЙ КИРИЛЛОВИЧ

Саллааттары атаакаҕа туруорбута.

Биһиги аҕабыт Григорьев Иннокентий Кириллович 1920 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Покровскайтан үс биэрэстэлээх I Эргис нэһилиэгин Саадах Ыйаабыт диэн сиригэр Григорьевтар диэн сэниэ ыалга төрөөбүт. Бу ыал 16 оҕотуттан соҕотоҕун ордон хаалбыт. Аҕата Григорьев Кирилл Николаевич уонна ийэтэ Анастасия Трофимовна үөрэҕэ суохтара. 1930 сыллаахтан кинилэр колхоз чилиэнэ буолбуттар. Оҕонньор стахановец эбит. Кини сэрии иннинэ, оттон эбэбит соҕотох оҕото сэрииттэн тыыннаах кэлбитин көрөн баран I948 сыллаахха өлбүт. Эһэбит бэрт кытыгырас, бэйэтин лаппа кыанар, киэҥ көҕүстээх, ырааҕы өтө көрөр өйдөөх киһи этэ диэн кэпсииллэр. 1930 сыллаахха аҕабыт Покровскай орто оскуолатыгар үөрэнэ киирэр уонна 1941 сыллаахха биир бастакынан бүтэрэр. Оскуола олоҕор актыыбынайдык кыттар. 1937 сыллаахха комсомол кэккэтигэр киирэр. 1941 сыллаахха эр дьон учууталлар сэриигэ бараллар. Инньэ гынан аҕам ааҕы учууталлата ыыталлар. Оччотооҕуга уон кылааһы бүтэрбиттэр улахан үөрэхтээх дьонунан ааҕыллаллара.

Аҕам Дьура начальнай оскуолатыгар анаммыта. Биирдэ күһүн миэлиҥсэҕэ бастакы бурдугу тартарыы буолбут. Ол олохтоохторго бырааһынньык эбит. Аҕам маанымсыйан баран дьаарбайа, көрө барбыт. Миэлиҥсэ күрүөтүн иһигэр киирэн хаамыталыы сылдьан көрбүтэ күлсэ турар кыргыттар бөлөхтөрүттэн айаҕын аппыт эриэн үөн «көтөн» ахан иһэр эбит. — Эргиллэ түһээт үс мастаах күрүөнү хайдах үрдүнэн көппүтүн өйдөөбөппүн, — диирэ аҕам. Ол бааһынай кыргыттара эриэн үөнү маһы ытыттаран дьаатын сүөкээн баран эдэр саха уолун дьиибэлээн бырахпыттар эбит. Кэлин аҕам бэйэлэрин оннук дьиибэлиир буолбут.

1942 сыллаахха бэс ыйын 14 күнүгэр аҕабыт Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллан табаарыстарын, элбэх атын дьону кытта борохуотунан, массыынанан уонна поеһынан айаннаан Уралга тиийэллэр. Онно 382-с саппаас стрелковай полкаҕа байыаннай бэлэмнэниини бараллар. Онтон 1942 сыллаахха сэтинньи 20 күнүгэр фроҥҥа инники кирбиигэ сэриилэһэ тиийэллэр. Кыра сырыттахпытына аҕам табаарыстара кэллэҕинэ, ардыгар биһиэхэ, оҕолорго эрэ, хайдах сэриилэспитин, эрэйи көрбүтгэрин туһунан кэпсиирэ. Оччолорго биһиги айахпытын атан олорон олус болҕойон истэр буоларбыт. Улаатан баран кумааҕыларын, докумуоннарын ааҕан, оҕо сылдьан истибит кэпсээннэрин холбоон бу суруйан эрэбит.

Аҕам аах чаастара окуопаҕа киирэттэрин кытта немецтэр саҥа, сэриигэ үөрүйэҕэ суох чаас кэлбитин билэ охсубуттар уонна ону туһанарга анаммыттар… Биир сарсыарда немецтэр позицияларын диэки оркестр оонньоон ньиргиппит. Онно көрбүттэрэ немецтэр тран-шеяттан тахсан парадка курдук стройдаабыттар. Офицердар инники турбуттар. Биһиэннэрин дьоллоругар командирдара опыттаах фронтовиктар эбит. «Көрүмэҥ, умса түһэн сытыҥ!» — диэн хамаанда биэрбиттэр. Аҕам көрө сыппыт. Немецтэр хааман чиккэҥ-нэһэн кэлэн 60-ча миэтэрэ хаалбытын кэннэ уһун мас уктаах гранаталарын сулбу тардан ылан бырахпыттар уонна автоматынан ыта-ыта сырсан барбыттар. Онуоха «Огонь!» диэн хаһыы иһиллибит. Аҕам «Максим» пулемекка иккис нүөмэр эбит. Эрээти эрээтинэн охтор-буттар. «Бэрт аҕыйах киһи куоппут», — диирэ.

Оо, аҕабыт барахсан, билигин арыый түспэтийэн олорон анаара санаатахпытына төһөлөөх эрэйи-муҥу көрөн, хас-хас сиринэн дьөлүтэ ытыллан, бааһыран-эчэйэн, уҥуохтара тостон, этэ-сиинэ, ньиэрбэтэ алдьанан хайдах тыыннаах кэлбитэ буолуой? Бука, биһиги, элбэх оҕото, сиэннэрэ, төрүүр дьолбут тардан дьылҕа-хаан тыыннаах ордордоҕо…

Кылгастык суруйдахха сэриилэспит кэмнэрэ маннык:

1942 сыл бэс ыйа-сэтинньи. Чебаркуль станцияҕа 382-с саппаас стрелковай полкатын 2-с учебнай батальонун пулеметнай ротатын курсана.

1942 сыл сэтинньи-1943 сыл балаҕан ыйа. 332-с стрелковай Ивановскай М. В.Фрунзе аатынан дивизия 1115-е стрелковай полкатыгар пулеметчигынан,  автоматчигынан, разведчигынан, отделение командирынан сэриилэспит. Өстөөхтөр атаакаларын хаста да хардары охсуспут.

1943 сыл балаҕан ыйа-1944 сыл бэс ыйа. Велиж куорат таһыгар атаакаҕа киирэн иһэн бастаан өттүгэр табыллар, онтон хаҥас сототугар ыараханнык бааһырар. Түүнүн сыылан санротаҕа тиийбит, онтон госпиталга эмтэммит.

1944 сыл бэс ыйа. II Прибалтийскай фронт 46-с мотострелковай Духовщинскай мотобиригээдэтин 3-с батальонун 3-с ротатын командирыгар связной автоматчигынан сэриилэһэр.

1944 сыл бэс ыйа-1945 сыл тохсунньу. Минскэй куорат таһыгар атаака кэмигэр эмиэ ыараханнык бааһырар: буулдьа хаҥас хонноҕун аннынан киирэн икки тыҥатын туораан сүрэҕин быатыттан биир сантиметр таһынан ааһан уҥа саннын хаптаҕайын тоҕо тэбэн тахсыбыт. Ону кыра сылдьан бааһын оҥхойун мээрэйдиирбит — икки тарбах кэтитэ этэ.

1945 сыл кулун тугар. Аҕабыт Илиҥҥи Пруссия уонна Арҕаа Польша сирдэринэн 307-с Кыһыл Знамялаах Новозыбковскай Суворов уонна Кутузов уордьаннардаах стрелковай дивизияҕа сэриилэспитэ.

1945 сыллаахха муус устарга советскай сэриилэр Кенигсберг кириэппэс-куоракка тиийбиттэр. Түүн уһун кирилиэстэри туора быһа быраҕаттаан танкалары аһарбат уулаах, бадарааннаах кэтит ханаабалары туораабыттар уонна атаакаҕа киирбиттэр. Немецтэр эбии күүһү аҕалан биһиэннэрин тохтоппуттар. Взвод командира өлбүт. Саҥа эдэр саллааттар буулдьаттан куттанан хаптайан баран сыппыттар.

Онуоха аҕабыт ыстанан туран: «Ийэ дойду иһин, Сталин иһин, коммунист партия иһин» — диэн хаһыытаабытынан иннин диэки ыстаммыт. Кинини батыһан уонча киһи кэнниттэн сүүрбүт. Дьиэлэргэ сүүрэн тиийэн түннүктэринэн ытыалаабыттар, гранаталары быраҕаттаабытгар. Ол кэмҥэ саллааттар ыккардыларыгар миналар түһэн эстибиттэр. Мина үлтүркэйэ уҥа өттүгэр батары киирбитигэр аҕабыт охтон түспүт. Ити кыргыһыы кэнниттэн кинини Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадалаабыттар.

Аҕабыт кэпсиир буолара: — Сэриигэ саамай ыарахана атаакаҕа киирэргэ траншеяттан тахсыы этэ. Буулдьа иһиирэн олороро, бөдөҥ калибрдаах пулемет буулдьата үрдүгэр тааһы-буору кутара, траншеянан урут тахсыбыт киһиҥ үрдүгэр хаана ыһыллыбытынан охторо. Атаака иннигэр «собуоттанаҕын»: дэлби кыыһыран, абаран олорон «бу мин немецтэр сэриилээн манна кэлэн өлө-тиллэ сылдьабын, доҕотторум өлөллөр» диэн. Инньэ гымматаххына, окуопаттан тахсарыҥ аһары ыарахан буолара.

Биир куораты дивизиялар кыайан ылбакка өр тохтоон турбуттар. Аҕам кумааҕыларын бэрийэн көрдөхпүнэ, арааһа, Велиж диэн Смоленскай уобалас куората быһыылаах. Биһиэннэрин уонна немецтэр траншеяларын икки арда 200 миэтэрэ холобурдаах ып-ыраас. туох да мэһэйэ суох хонуу үһү. Ол ону кыайан туораабатахтар. Немецтэр пулеметтарын кэннигэр бу кытаран олорон: «Ком, рус, ком, рус!» – диэн ыҥыра-ыҥыра ким турбуту ытыалаан иһэллэрэ үһү. Онтон аҕам ааҕы, эдэр уолаттары кытта хомуйан тыылга таһааран комсомольскай-штурмовой батальон диэни тэрийбиттэр. Онно икки нэдиэлэ курдук эбии аһатан, эбии «наркомовскай» биэрэннэр сүүрдэн-көтүтэн күүскэ дьарыктаабыттар. Онтон биир түүн аҕалан траншеяларга симэн кэбиспиттэр. Немецтэр ол батальонтан салла куттанан ол аайы ыҥыра олорботохтор. Биһиэннэрин кааскалара окуопалартан быгааттарын кытта өстөөхтөр ытыалаан барбыттар. Ол онно бастакылар буулдьаҕа табыллан баран хааннара тоҕу түһэн охтуохтарыгар диэри иннилэрин диэки сүүрэллэрэ үһү. Атыттара өстөөх траншеяларыгар сырсан тиийэн абаларыгар немец пулеметчиктарын барыларын ыстыыгынан анньан өлөртөөбүттэр. Ол күн куораттарын барытын сэриилээн ылбыттар.

Сэрии кэннинэн 1945 сыллаах сайын Польшаҕа Августовскай ойуурдары немецтэр тобохторуттан уонна Миколайчук националистическай баандаларыттан ыраастааһыҥҥа кыттыбыт. Минскэй куорат кытыытыгар түөһүгэр ыараханнык бааһыран өйө суох сыттаҕына үс мэтээлин уонна докумуоннарын илдьэ барбыттар. Сэрии кэнниттн киин архивка биэстэ наҕараадаҕа түһэриллибитин туһунан ыйытык ыыппыта да эппиэтэ кэлбэтэҕэ.

Унньуктаах уһун кыргыһыылаах сэрии дьэ бүтэн аҕам барахсан 1945 сыллаахха ахсынньыга төрөөбүт дойдутугар тыыннаах эргиллэн ийэтин, бар дьонун үөрдүбүтэ.

I948 сыллаахха Киприянова Елизавета Михайловнаны кэргэн ылан сэттэ оҕолонон, атахтарыгар туруоран дьоллоохтук олорбуттара. Ол оҕолоро билигин тэнийэн бэйэлэрэ 13 оҕолоох, түөрт сиэннээх буоллулар.

Улахан уол Александр — тутуу инженерэ, «Өктөм» совхозка прорабтаабыта, кэргэнэ Саргылаана дьаһалтаҕа бухгалтердаабыта. Икки оҕолоохгор, түөрт сиэннээхтэр. Кыыстара Ньургустаана тиис бырааһа, кыыһа Сахайаана 9-с кылааска үөрэнэр, уоллара Иван гранильнай заводка технолог, үс оҕолоох.

Лев кооперативнай техникуму бүтэрэн товаровед этэ. Өр сылга Покровскайдааҕы поспо маҕаһыыныгардиректорынан үлэлээбитэ, кооперативнай эргиэн туйгуна этэ. Кэргэнэ Любовь Викторовна учуутал. Икки кыыстаахтар: Надежда Өктөмнөөҕү СПТУ-ну бүтэрбитэ, атыылааччынан үлэлиир. Изабелла Москватааҕы аныгы искусство институтун бүтэрэн дизайнер буолбута, билигин — предприниматель.

Улахан кыыс Клавдия үөрэх салаатын ыскылаатыгар сэбиэдиссэйдиир. Өр сылларга хас да улууһу хааччыйар фильмотекаҕа үлэлээн «Ветеран кино Якутии» знагынан  наҕараадаламмыта, үлэ ветерана. Кэргэнэ Дмитрий эмиэ фильмотекаҕа киномеханиктаабыта. Уоллара Петр модельер-дизайнер, республика,Россия, дойдулар икки ардыларынааҕы конкурс кыайыылааҕа.

Галина кооперативная техникуму бүтэрэн товаровед, өр сылга Покровскай маҕаһыыныгар продавецтаан иккитэ знагынан наҕараадаламмыта. Кэргэнэ Вадим баһаарынай чааска суоппардаабыта. Кыыстара Лидия СГУ бүтэрэн программист идэлээх, бааҥҥа кредиторскай эксперынан үлэлиир.

Андрей военкомакка суоппардаабыта. Кэргэнэ Валентина клиническэй лабораторияҕа үлэлиир. Уоллара Иннокентий ветврач, биир оҕолоох.

Иван СГУ бүтэрэн инженер буолбута. Кэргэнэ Екатерина — акушер-гинеколог. Икки оҕолоохтор, биир сиэннээхтэр. Кыыстара Галина СГУ бүтэрэн прикладной математикаҕа специалист, билигин КУМИ специалиһа. Уоллара Эдуард Иркутскайдааҕы байыаннай институт 5 курсун студена.

Григорий СГУ бүтэрэн физик идэлээх, улуус дьаһалтатын специалиһа. Кэргэнэ Лилия үп-экономика институтун бүтэрбитэ, Сбербаан кредитнэй отделын специалиһа. Түөрт оҕолоохтор: Наталья — студентка. Анжелика онуска, Оля алтыска үөрэнэллэр, Макс балтараа саастаах.

1945-1975 сылларга аҕабыт начальнай кылаастарга учууталлаабыта. 1958 сыллаахха САССР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Аҕабыт сэриигэ ылбыт баастарыттан доруобуйата айгыраан баара-суоҕа 63 сааһыгар күн сириттэн барбыта. Кырдьаҕас саллаат ааспыт чаҕылхай олоҕун ыччаттара киэн тутта санаан хаһан да умнуохтара суоҕа.

Александр ГРИГОРЬЕВ,

саллаат улахан уола.

Өктөм.

// Хангаласцы в Великой Отечественной / [подгот. ред. газ. «Хангалас» под. рук. сост. Аммосовой Л. Д. ; авт. предисл. А. С. Владимиров]. — Покровск : Редакция газеты «Хангалас», 2010.-С. 295-297

*****

ДМИТРИЕВ ГЕОРГИЙ МИХАЙЛОВИЧ

Аҕам туһунан

Аҕам Дмитриев Георгий Михайлович 1923 с. кулун тутар 8 күнүгэр Өктөм нэһилиэгэр Кумахтаах Маалтааны сиригэр (Куудук чугаha, онио 1953 с. диэри олорбуттара) төрөөбүтэ. Өктөм 7 кылаастаах оскуо-латын бүтэрбитэ. 1942 сыллаахха сэриигэ ынырыллан, Сталинград анныгар, Курскай дуга сэриитигэр кыттыбыта. Онно кини пулеметчик этэ. Атаҕар бааһырбыта, сыҥааҕын уҥуоҕун оскуолка дьөлө көппүгэ. 1943 с. Ульяновский куоракка госпитальга кэлэн эмтэммит. 1944 с. дойдутугар «Хорсунун иһин» мэтээллээх эргиллэн кэлбитэ, кэлин сэрии инбэлиитэ буолбута. Сэриигэ сырыттаҕына Чапаев аатынан колхозка командованиеттан махтал сурук кэлбигэ. Аҕам байыаннай формалаах сылдьан Үөһээ Бэстээххэ учууталлаабыта. Педтехникуму үлэлии-үлэлии үөрэнэн бүтэрбитэ уонна Өктөм оскуолатыгар начальнай кылаастары үөрэппитэ 1949 с. кэргэннэммитэ. 1950-1958 сс. Маалтааны оскуолатыгар үлэлээбитэ. Онно Тапыев Николайдаахха дьиэлэнэн олорбута. Маалтааны айылҕатын, дьонун-сэргэтин сөбүлээн кэпсиирэ. Оннооҕу оскуола сабыллан Өктөм оскуолатыгар кэлэн интернат сэбиэдиссэйинэн, черчение учууталынан үлэлии сылдьан олохтон туораабыта.

Олус сэмэй, аҕыйах саҥалаах киһи этэ. Уһанарын, уруһуйдуурун сөбүлүүрэ. Оҥорбут остуоллара, кинигэ, иһит ыскааптара билигин кинини саната тураллар.

Аҕабьгт 1974 сыллаахха сэриигэ ылбыт бааһыттан бэргээн өлбүтэ. Кини кэргэнинээн Дмитриева (Никифорова) Ирина Афанасьевналыын алта кыыс, биир уол оҕоломмуттара. Оҕо көрүүтэ-истиитэ үксүн ийэбит санныгар сүктэриллибитэ. Кини тыыл, үлэ ветерана этэ, оройуон сэбиэтигэр иккитэ Өктөм нэһилиэгиттэн депутатынан талылла сылдьыбыта (60-70 сс). Ийэм сэрии сылыгар 16 саастааҕар дойдутуттан Мэҥэ-Хаҥалас Аһыкайыттан кэлэн “Холбоско» илим баайыытыгар, Хаҥаласка таас чох хостооһунугар үлэлээбитэ. Кэлин 25 сыл «Өктөм» совхозка ыанньыксыттаабыта. «Центральнай» диэн бастын ферманы салай-быта. Ийэбит сүрдээх сытыары-сымнаҕас этэ, мэлдьи мичээрдии сылдьара. Кини 1996 с. өлбүтэ. Улахан кыыс Галина Иркутскайдааҕы пединституту бүтэрэн 30 сыл учууталлаабыта. Дьокуускайга олорор, кэргэннээх, икки оҕолоох. Тамара Томскайдааҕы политехническэй институту бүтэрэн 20 сыл «Якутзолото» институкка үлэлээбитэ. Билигин Санкт-Петербурга олорор, кэргэннээх, икки оҕолоох. Валентина СГУ-ну бүтэрбитэ. Уус-Аллан Тумулукатыгар оҕо садын иитээччитэ, кэргэннээх, икки оҕолоох. Анисия СГУ-ну бүтэрэн 20 сыл Бүлүү Баппаҕаайытын оскуолатыгар музыка учууталынан үлэлээбитэ, билигин Өктөмнө оҕо садын музыкальная салайааччыта, үс оҕолоох. Настя СГУ физический факультетын бүтэрэн Горнайга учууталлаабыта, билигин предприниматель. Георгий — Чапаев олохтооҕо, атах таҥаһын тигэр идэлээх, кэргэннээх, уоллаах кыыс оҕолоох. Георгий Михайловиһы утумнаан үс кыыһа учууталлар, биир кыыһа — иитээччи. Сиэнэ Айталина, СГУ биология-география факультетын бүтэрэн, номнуо Дьокуускай куорат оскуолатын учуутала.

А.Г. НАУМОВ

*****

ДМИТРИЕВ ПАВЕЛ ПАВЛОВИЧ (1919-1986 сс.)

Полка комсора

Старший лейтенант Дмитриев П.П. 1919 сыллаахха Орджоникидзевскай оройуон Өктөм нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1944 сыллаахха кини 2-с саппаас стрелковай полкаҕа политотделынан партияҕа ылыллыбыта.

Дмитриев Павел Павлович Дьокуускайга сэттэ кылааһы бүтэрээт, Дьокуускайдааҕы пединститут физико-математическай факультетыгар үөрэммитэ. Биэс сыл устата 1937-1941 сылларга Павел Павлович Тулагы-Киллэм уонна Табаҕа сэттэ кылаастаах оскуолаларыгар учууталлаабыта.

Армияҕа Дмитриев П.П. сэрии саҕаланаатын кытта, 1941 сыл бэс ыйыгар Дьокуускайга ыҥырыллыбыта уонна Забайкальскай байыаннай уокурук 80-с саппаас полкатыгар снайпердар роталарын взводун командирын көмөлөһөөччүгүнэн анаммыта.

1943 сыл тохсунньуга 49-с снайперский полк 14-с снайперскай рота политругун көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ (Забайкальскай байыаннай уокурук). 1943 сыл кулун тутарга кинини Свердловскайдааҕы байыаннай-политическай училишеҕа үөрэххэ ыыппыттара.

Бэс ыйыгар П.П.Дмитриевы Ураллааҕы байыаннай уокурук 2-с стрелковай дивизия 382-е саппаас полкатыгар батальон комсорунан анаабыттара.

Младший лейтенант Дмитриев батальон комсорунан сылдьан 1943 сыл бэс уонна атырдьах ыйдарыгар гитлеровецтары утары сэриигэ кыттыбыта. 1945 сыл кулун тутарга 12-с саппаас полкаҕа комсорунан сылдьан, туйгун үлэтин иһин «Кыһыл Армия туйгуна» значогунан уонна комсомол КК Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. 1946 с. армияттан саппааска ыытыллыбыта.

Демобилизацияланаат, икки сыл Дьокуускай куораттааҕы комсомол комитетын секретарынан, 1948-1953 сс. Үөрэх министерствотыгар детдомнар управлениеларын начальнигынан, уон сыл культура министерствотыгар салайар үлэҕэ уонна 1963 сылтан Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтигэр старшай инструкторынан өр сылларга үлэлээбитэ. Актыыбынай советскай үлэһит Дмитриев П.П. олохтоох советтар үлэлэрэ тупсарыгар элбэх сыратын биэрбитэ.

1986 сыллаахха атырдьах ыйыгар өлбүтэ.

Михаил Трофимович ЗАБОЛОЦКАЙ,

сэрии. улэ ветерана.

1998 с.

// Хангаласцы в Великой Отечественной / [подгот. ред. газ. «Хангалас» под. рук. сост. Аммосовой Л. Д. ; авт. предисл. А. С. Владимиров]. — Покровск : Редакция газеты «Хангалас», 2010.-С.292

*****

ЕФРЕМОВ ЕРЕМЕЙ ИЛЬИЧ

Ытыктанар киһи этэ

Ефремов Еремей Ильич II-с Маалтааны нэһилиэгин Чараҥар төрөөбүтэ. Колхозка араас хара үлэлэргэ сылдьыбыта.

1943 с. бэс ыйын 8 күнүгэр сэриигэ ыҥырыkлан барбыта. Кини Забайкальский 6-с коннай депо кавалерийский чааһыгар сылlьыбыта? Кавалерист этэ. Японияҕа тиийэ сылдьан кэлбитин кэпсиирэ. Сэрииттэн 1946 с. кулун тутарга босхолонон кэлбитэ. Сэриигэ барыан иннинэ кэргэннээх? биир уол оҕолооҕо. Сэрииттэн кэлбитэ оҕото өлбүт этэ, кэргэнинээн арахсыбыт.

Кэнники Сатаҕа кэлэн үс оҕолоох Чемезова Александра Кононовнаны кэргэн ылан 1950 с. биир кыыс оҕолоноллор. Кыыстара Ефремова Елизавета Еремеевна совхозка лаборанынан, онтон оҕо садыгap үлэлээн пенсияҕа тахсан олорор. Кини икки кыыстаах.Онон Еремей Ильич икки сиэннээх уонна икки хос сиэннээх.

Сэрииттэн кэлэн баран. «Правда» колхозка сылгыһытынан үлэлээбитэ, онтон кэнники араас үлэҕэ үлэлээбитэ: бааһына харабылынан, оҕуруокка үлэлээбитэ, почтальоннуу да сылдьыбыта.

Почтаны сайынын сайылыктарга, отчуттарга ходуһаҕа кытары илдьэн тарҕатара. Еремей Ильич ытыктанар киһи этэ. Еремей Ильич 1983 с. бэс ыйыгар күн сириттэн барбыта.

Мария ЧЕМЕЗОВА

//Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —С. 369

*****

ЗАМОРЩИКОВ НИКОЛАЙ ИННОКЕНТЬЕВИЧ

Заморшиков Н И. родился в мае 1904 года в III Малтанском наслеге. Николай Иннокентьевич в колхозе «Стахановец” был охотником, оленеводом, ударно трудился на сенокосе. В 1943 г. был призван в армию. Служил на Забайкальском военном округе. В 1959 году переехал в с. Октемиы, работал на ферме, ухаживал за молодняком. Жена Варвара Николаевна родила 13 детей. Из них остался единственный сын Макар. Макар Николаевич стал отличником профтехобразования РСФСР, мелодистом и поэтом. Николай Иннокентьевич прожил счастливую жизнь и скончался в 1998 году на 95 году жизни.

// Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 — С. 376

*****

ИВАНОВ ИЛЬЯ МИХАЙЛОВИЧ

Воевал с японскими милитаристами

Иванов Илья Михайлович родился в 1922 году 14 марта, имеет начальное образование. в партию вступил в 1964 году. В армию был призван в 1943 году’. В августе этого же года прибыл в Монголию, состоял в 57-мой стрелковой дивизии пулеметчиком 4-й роты второго батальона 50-го полка. С 9 августа по 3-е сентября 1945 года участвовал в боях с милитаристской Японией, дошел до Манчьжурии, освобождал города Харбин, Мыран. После освобождение Мырдана возвратился в Монголию в в город Томсор-Блат. В 1945 году служил артиллеристом в 542-ром отдельном полку. В ноябре 1946 года демобилизовался и вернулся на Родину. Награжден медалью «За Победу над Японией», и благодарностью Сталина за отвагу, проявленную в боях с Японией.

После демобилизации Иванов И.М. работал в колхозе, после образования совхоза «Октемский» с 1961 года работал техником. В 1965 г. Иванов И.М. награжден медалью «За трудовые заслуги». В настоящее время Илья Михайлович находится на заслуженном отдыхе.

М. ПАВЛОВА.

*****

ИВАНОВ ПЁТР ГАВРИЛЬЕВИЧ

Дорогой чести

В нашей школе давно стали традиционными встречи с ветеранами войны и труда. Пригласили мы на встречу ветерана войны и труда Иванова Петра Гаврильевича.

Он наш односельчанин, и мы думали, что знаем его хорошо. Но это, оказывается, совсем не так. Потому что на сборе мы о нем узнали столько интересного, что он сразу буквально на глазах вырос и превратился из обыкновенного пожилого человека в защитника Родины, в одного из тех, кто не дал врагам поработить наших бабушек и матерей, а после войны строили для нас счастливую жизнь.

Ему в 1937 году было, как и нам, четырнадцать лет, но он уже работал бригадиром в колхозе им. Папанина.

Война! Эго страшное сообщение как-то сразу изменило жизнь маленького села Чаран. Один за другим уходили на фронт люди. Все меньше оставалось мужских рук, приходилось поневоле быть мастером на все руки. Тяжело было, но каждый знал, что трудится на Победу. С самого начала войны Петр Гаврильевич просился на фронт: но его не брали, в военкомате смеялись, мол, ростом не вышел, советовали подрасти.

Мы думали, что, попав на войну, он мечтал совершить подвиг. Но к нашему изумлению, ветеран объяснил, свое стремление тем, что изо дня в день становилось невозможно оставаться на селе: приходили похоронки, стыдно стало глядеть в глаза старикам и женщинам, будто ты отсиживаешься, когда другие там гибнут.

И вот, наконец, в июне 1943 года пришла долгожданная повестка. «Я был очень рад, видимо, по молодости не вполне осознавал всей опасности войны». — говорит Петр Гаврильевич. А дома оставалась мать, одна с семью своими детьми и двумя приемными, отец умер в том 1943 году. Петр был самым старшим в семье. И только в Покровске, на пристани стало как-то жутко и тревожно, потому что вокруг плакали провожающие. До встречи с врагом лицом к лицу ему оставалось еще 2 года, служил в Чите до 1945 года, до дня Победы.

Наши желания сбываются, когда перестаешь в них верить, так было и у П.Г. Иванова. Война, куда он так стремился, началась для него после Дня Победы. 11 мая 1945 года Пётр Гаврильевич в составе 1034 стрелкового полка отправился на войну с милита-ристской Японией. Это была поистине долгая дорога — дошли пешком до Маньчжурии к 5 августа.

Первый бой приняли 9 августа, саперы расчищали путь, обезвреживали мины, разрезали проволочные заграждения. Пошли в атаку после артподготовки. «Меня, таежного чело-века, смущало то, что кругом была бескрайняя степь, это вселяло чувство не защищен-ности и опасности». – продолжает бывший солдат. Запомнились бои за сильно укреп-ленный город Хайлар, видимо, тем, что их полк потерял очень много человек. Трое суток бились здесь наши советские солдаты, находились под непрерывным огнем противника. И взяли этот город. Их воодушевляла победа нашего народа над фашистской Германией, они тоже не хотели ударить в грязь лицом, были готовы воевать столько, сколько потребуется, никто не думал о себе, все верили в Победу.

Потом Петр Гаврильевич рассказывал о переходе через Хинган. С одной стороны были непреступныс скалы, с другой — пропасть. Дорога шла извилисто и круто, полк все время попадал в засаду, мертвых и раненых трудно было сосчитать. Они направлялись в Харбин, где засел давнишний враг Советской власти — генерал Семенов.

Япония капитулировала. И 1034 полку было приказано в пешем же порядке возвращаться на Родину. Еше два года ему пришлось прослужить в Чите. И только в 1947 году возвратился Петр Гаврильевич домой, а здесь мать потеряла двух сыновей.

С тех пор утекло немало воды, у самого Петра Гаврильсвича 9 детей и 16 внуков.

Сейчас Петр Гаврильевич на пенсии, ио продолжает трудиться в совхозе, в котором всю жизнь честно и добросовестно работал бригадиром и кладовщиком.

Честно исполнил свой воинский долг, об этом говорят его награды. Ребята нашего класса посчитали у него 8 медалей. Главными из них мальчики считают медали «За отвагу», “За победу над Японией».

Больше всего нам понравилась скромность ветерана. Рассказывает он о своем трудовом и боевом пути с чувством неловкости, мол, что это я, один, что ли такой герой, так трудились и воевали все люди в то суровое время. Петр Гаврильевич по-настояшему добрый, справедливый и честный человек. Если бы люди все были такими, хорошо было бы жить на свете.

Он долго шел на войну, прошел страшный Хинган и долгую дорогу трудовой жизни. Разве это не дорога чести?

Таня НЕУСТРОЕВА,

Ученица 7 класса Октёмской средней школы,

12 мая 1985г.

// Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —С.356-357

*****

Иванов Спиридон Дмитриевич

Учитель-фронтовик

Учитель Иванов Спиридон Дмитриевич прошел главный боевой путь от города Тамцаг Булак в Монголии до чехословацкого города Пльзень.

В июне 1941 года Спиридон Дмитриевич только что получил диплом об окончании Якутского педтехникума, был назначен в далекий Усть-Янекий район учителем и приехал погостить к родителям в Октёмцы. Но началась война и опрокинула все его планы. Комсомолец один из первых ушел добровольцем. Но сразу попасть на передовую не удалось. Обучал новичков военному делу. Был заместителем политрука. Затем с отличием закончил военно-пехотную школу и. получив звание младшего лейтенанта, назначается командиром взвода.

Шли жестокие кровопролитные бои за освобождение Западной Украины. В июне 1944 года началось мощное летнее наступление советских войск. Войска 1-го Украинского фронта под командованием И.С. Конева начали крупнейшую Львове ко-Сандомирскую операцию. Немецко-фашистское командование принимало все миры, чтобы удержать занимаемые рубежи и не допустить прорыва советских войск в южные районы Польши и Чехословакии. Здесь была создана мощная система укреплений. Утром 13-го июля на северном участке перешли в наступление главные силы 1-го Украинского фронта. После трехдневных напряженных боев вражеская оборона была прорвана. Фронт наступления расширился до 500 километров. Львовско-Сандомирская операция была завершена 29 августа 1944 года полным разгромом восьми дивизий противника. Враг понес огромные людские потери. В результате этой операции советские войска почти полностью освободили Западную Украину.

Наш земляк младший лейтенант С.Д. Иванов вспоминает, как началось это наступление:

«В июле 1944 года получили приказ о наступлении. Наш полк должен был пройти минное пазе. Мы шли друг зa другом, след в след. Когда дошли до середины поля. враг заметил нас и открыл сильный артиллерийский огонь, и вокруг стали взрываться мины. Мы оказались в огненном кольце. Но я не растерялся и повел бойцов вперед». Когда взводный СД. Иванов вел бойцов короткими перебежками, ударило его в грудь, и он упал. Оказалось, что он был на волосок от смерти. Чистая случайность спасла ему жизнь — осколок мины пробил шинель, разорвал гимнастерку и ударился об коленкоровый переплет блокнота, который он всегда носил в кармане гимнастерки.

В день солдаты проходили по 70-80 километров. На коротких привалах грелись у костра, многие засыпали сидя.

Однажды окружили небольшую группировку врага. Нам досталось много оружия и техники. И как только после тяжелого боя бойцы расположились на отдых в освобожденной деревне, враг начал контрнаступление. Когда фашисты были уже близко, с криком: “За Родину! За партию! Ура!» — бросились им навстречу и открыли ураганный огонь. Враги растерялись и бросились врассыпную. За мужество и отвагу, проявленные в этом бою. бойцы взвода получили благодарность командования.

На завершающем этапе войны была проведена одна из крупнейших операций на Висло-Одерском направлении. Завершилась она 3 февраля выходом на левый берег Одера. Огонь войны перекинулся на территорию гитлеровского рейха. Наши войска оказались в 60 километрах от Берлина. В этой операции было уничтожено 35 вражеских дивизий и захвачено не мало боевой техники.

Командир взвода товарищ Иванов в этой крупной операции показал себя отличным командиром и отважным воином.

Он так вспоминает об одном из сражений:

Нам дан был приказ переправиться через речку, уничтожить огневые точки противника и тем самым обеспечить наступление наших войск. Задача была нелегкая. Нужно было перейти через болотистую равнину, которую враг то и дело освещал ракетами. Мы с большими потерями проползли это поле. Дождались в камышах сумерек и. прикрываясь густым туманом. начали переправу. На наше счастье в камышах нашли рыбачью лодку, куда погрузили пулемет. Всю ночь длилась переправа. Наконец к утру весь взвод перебрался на другой берег. Мы внезапно с тыла напали на фашистов. И не давая им опомниться, сумели уничтожить огневые точки врага. Приказ быт выполнен».

Спиридон Дмитриевич участвовал в штурме города Контопп. Перед самым боем он вступил в Коммунистическую партию. Взвод под командованием Иванова первым ворвался на окраины города, уничтожил три огневые точки противника и 20 вражеских солдат. Несмотря на ранение, не покинул своих бойцов. За героизм и бесстрашие, проявленные в этом бою, младший лейтенант был награжден орденом Красной Звезды.

Вылечившись в госпитале. СД. Иванов был направлен в Ровенскую область Западной Украины на борьбу с бандитами — бандеровцами, которые мешали налаживать мирную жизнь.

Вывший фронтовик С.Д. Иванов в августе 1946 года вернулся в родные края. С тех пор около тридцати лет посвятил воспитанию молодого поколения. Почетная грамота Верховного Совета ЯАССР и другие награды свидетельствуют о долголетней безупречной работе сельского учителя.

Спиридон Дмитриевич — отец шести детей.

С. АНАСТАТОВ.

селькор

8 апреля* 1975*.

//Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —С. 357-359

*****

ИСАКОВ ХРИСТОФОР ГЕОРГИЕВИЧ

Христофор Георгиевич 1921 сыллаахха кулун тутар 17 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Армияҕа ыҥырыллан барыар диэри ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн, Өктөм оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. Исаков Х.Г. 1943 сыллаахха бэс ыйыгар ытык иэһин толоро барбыта. Кини илин кыраныыссаҕа түбэһэн Япония милитарскай сэриитин Квантунскай армиятын кытта сэриигэ 1945 сыллаахха кыттыбыта, пулеметчик этэ. Гоби кумах куйаары туораан сэриилэспиттэр. 1946 сыллаахха дойдутугар эргиллибитэ. Үп техникумун бүтэрэн 1956 сыллаахха диэри нолуок инспекторынан үлэлээбитэ. Онтон Өктөмҥө ананан маҕаһыын, сельпо ыскылааттарын сэбиэдиссэйинэн 1975 сыллаахха днэри үлэлээбитэ. Пенсияҕа тахсыар диэри оройуоннааҕы госстрах инспекциятыгар агеннаабыта. Исаков Х.Г. потребкооперация туйгуна этэ, элбэх наҕараадалааҕа. Христофор Георгиевич биэс оҕону улаатыннаран, үөрэттэрэн дьон оҥортоон баран 2001 сыллаахха тохсунньу I күнүгэр уһуннук ыалдьан өлбүтэ.

Оҕолоро

// Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 — С. 374.

*****

ЛИХАНОВ СЕМЕН ВАСИЛЬЕВИЧ

Встретились солдаты. Видео

Недавно в Октемцах произошла долгожданная, волнующая и незабываемая встреча двух ветеранов войны — нашего земляка, кавалера орденов Отечественной войны II и III степеней Семена Васильевича Лиханова и его бывшего однополчанина из Амгинского района, кавалера ордена Отечественной войны II степени Михаила Ивановича Давыдова. Особенностью этой встречи является то обстоятельство, что они встретились спустя 46 лет. Оба ветерана в один голос утверждают: «Знаете, все время работа, работа.

Некогда разъезжаться. Конечно, желание встретиться было…». И вот однажды М.И Давыдов, твердо решив ехать, пока не закрыли Лену, быстро собрался и подался из с.Бетюн Амгинского района в нашу сторону.

У обоих на руках книга Д. Д. Избекова «Якутяне в боях за Родину», о которой они отзываются очень хорошо, с благодарностью. На страницах 43 и 44 этой книги упоминается о них, и говорится, что С.В. Лиханов и М.И.Давыдов сражались в составе 11 гвардейского кавалерийского корпуса.

Михаилу Ивановичу Давыдову долго служить не пришлось. 6 декабря 1941 года он взрывом снаряда был ранен в голову, левую руку, правую ногу и в поясницу. Сначала все подумали, что он погиб. Семен Васильевич рассказывает: «Когда мы удостоверились, что Михаил жив, его осторожно положили на плаш-палатку и перенести в стоящий неподалеку дом.

Страшно было смотреть на него, он был весь в крови. В доме Михаил пришел в себя и тихо сказал по-якутски: «Ну, братцы прощайте! Не жилец я на этом свете!»

— Что он говорит? — быстро спросил наш русский товарищ. Мы перевели. Тогда он, улыбаясь, сказал: «Михаил, не паникуй, ты же у нас богатырь, красавец. Выдюжишь. Ты еще нас переживешь”. Через несколько дней этот совсем молоденький парень погиб в одной из жестоких схваток с фашистами.

Да, действительно, Михаил был рослый, красивый, с волнистыми черными волосами, широк в плечах.

Тем временем бои продолжался, нас уже торопили. Когда мы прощались, Михаил еще прошептал: «Ребята у меня в кармане есть махорка и спички, берите, пригодятся!» Я был сильно взволнован. Ранение моего земляка заставило меня задуматься не только над своей судьбой и жизнью, но и всех советских людей. Я тогда решил до ранения или смерти уничтожить как больше фашистов-извергов. Мы сами воочию видели, что они творили во временно занятых населенных пунктах. Ну, а месть наша была страшной!»

И вот с этого памятного дня грозного сорок первого года прошло 46 лет, за все это время они ни разу не виделись. Когда расставались, им было по 26-27 лет, а сейчас, в день встречи — 71-72 года. Несмотря на преклонный возраст, оба ветерана продолжают в силу возможностей работать в родных совхозах. Их грудь, кроме боевых орденов и медалей, украшают еще трудовые и юбилейные медали.

Ветераны С.В. Лиханов и М.И. Давыдов также встретились с учащимися Октемской средней школы, которые, затаив дыхание, слушали берущие за живое рассказы рядовых участников Великой Отечественной войны. Затем ученица 8-го класса Шура Большакова от имени учащихся горячо поблагодарила Семена Васильевича и Михаила Ивановича за эту интересную, теплую встречу и пожелала им крепкого здоровья, долгих лет жизни. В память об этом событии им были вручены сувениры.

X. ИВАНОВ.

Наш общ. корр.

9 мая 1987 г.

//Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 — С. 359-360.

*****

МАМАЕВ ФИЛИПП ЕФИМОВИЧ (1911-1991 сс.)

Ийэ дойдутун турууласпыта

Аҕабыт Мамаев Филипп Ефимович 1911 сыллаахха Горнай Солоҕонугар быстар дьадаҥы ыалга күн сирин көрбүтэ. Уруккунан 4 кылаас үөрэхтээҕэ, ол да буоллар суругу олус үчүгэйдик суруйара. Өктөмҥө киирэн хонтуораҕа үлэлээбитэ, кыра үлэҕэ, хойут наадатын нууччалыы кэпсэтэр буолбута.

1941 сыл атырдьах ыйыгар Өктөм дэриэбинэтиттэн сэриигэ ыҥырыллан барар. Иркутскай тыатыгар ый курдук байыаннай дьыалаҕа үөрэтэллэр. 1941 сыл кыһыныгар Москва оборонатыгар 28-с танковай биригээдэҕэ автоматчигынан сэриилэспитэ. Москва хайысхатынан Ржев куораты төттөрү-таары быддьаһыыга эмиэ кыттыбыта. «Т-34″ таанканан биир атаакаҕа киирдэхпитинэ 3-4 эрэ байыас ордон, синиэллэрбит тэллэхтэрэ отой сандаас буолан тахсарбыт», — диэн аҕабыт кэпсиирэ.

Курскай Тоҕойугар Прохоровка дэриэбинэ иһин дьулаан, аҥардас таанканан, кыргыһыы кыттыылааҕа. Маршал М.С.Конев хамаандалаабыт 2-с Украинскай фронугар сэриилэһэн Харьков, Одесса куораттары босхолоспута. Украинаҕа сэриилэһэ сылдьан 1944 сыллаахха ыараханнык сүнньүгэ уонна сискэ бааһыран сэрииттэн тахсан өр госпиталга эмтэнэр. 1945 сыллаахха дсмобилизацияланан дойдутугар эргиллибитэ.

Манна кэлэн чөл, эйэлээх олоҕу тутуспутунан барар. 50-с сыллардаахха икки огдообо дьон көрсүһэннэр аҕабыт Матрена Семеновнаны кэргэн ылан ыал буолаллар. Үөдэй Харыйалааҕар Бороҥ учаастагар олорон үлэлээбиттэрэ. Ийэбит колхозка ыанньыксыттаабыта, аҕабыт лесхозка өр үлэлээбитэ.

Колхоз бөдөҥсүйбүтүн кэннэ дьоммут 1968 сыллаахха Сиинэҕэ көһөн кэлбиттэрэ. Аҕабыт совхозрабкоопка ыскылаат сэбиэдиссэйинэн, ийэбит маҕаһыыҥҥа техүлэһитинэн дьоһуннаах сынньалаҥҥа тахсыахтарыгар диэри үлэлээбиттэрэ.

Ийэбит Матрена 11 оҕо тапталлаах ийэтэ, Герой-ийэ үрдүк аатын ылбыта. Тыыл ветеранын быһыытынан сэрии кэмигэр үлэҕэ килбиэнин иһин. «Материнство» үс мэтээллэрэ. о.д.а. кини түөһүн киэргэтэллэрэ. Аҕабыт наҕараадалара — Аҕа дойду Улуу сэриитин 1 степеннээх уордьана. «Хорсунун иһин”, «Германияны кыайыы иһин», «Харьков куораты босхолооһун иһин», «Одесса куораты босхолооһун иһин». «Сэрии кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин», о.д.а. мэтээллэр.

Кырдьаҕас буойун 80 сааһыгар 1991 сыллаахха олохтон барбыта, ийэбит 75 сааһыгар 2008 сыллаахха күн сириттэн күрэммитэ.

Оҕолоро, сиэннэрэ.

Уола МАМАЕВ Ф.Ф. тылынан В. ЛУКИН суруйда.

// Хангаласцы в Великой Отечественной / [подгот. ред. газ. «Хангалас» под. рук. сост. Аммосовой Л. Д. ; авт. предисл. А. С. Владимиров]. — Покровск : Редакция газеты «Хангалас», 2010.-С.291

МОРДОВСКОЙ ТРОФИМ МИХАЙЛОВИЧ

Надежный человек 

С Трофимом Михайловичем Мордовским впервые я познакомился осенью 1964 года. Ездили с ним тогда на охоту в Малтанцы. О работниках торговли у меня было несколько наивное представление, как о людях разбитных, компанейских, пробивных, каким и был тогдашний председатель райпотребсоюза Николай Степанович Сметанин, инициатор нашего похода. Но Трофим Михайлович оказался совсем иным. Меня поразили его неторопливая обстоятельность, ненавязчивая заботливость о товарищах, феноменальное знание тайги. Казалось, он знал каждое деревце, каждый пенек, каждую незаметную тропинку. С ним человек чувствовал себя удивительно спокойно, уверенно. С тех пор незаметно пролетели двадцать лет. В наш калейдоскопический век все меняется быстро. Неузнаваемо преобразился облик сел и поселков. Появилось новое поколение людей. Не помню хозяйства или бригады, учреждения или предприятия, где бы не сменилось за этот период по 3-4, а то и больше руководителя. Исключение составляет лишь один Октемский совхозрабкооп. И неизменно из месяца в месяц, из года в год он в числе передовых. Читатели, наверное, не помнят года, когда бы районная газета, не писала об успехах октёмских кооператоров. И все эти годы руководит коллективом совхозрабкоопа Трофим Михайлович Мордовской.

На днях я побывал в его рабочем кабинете в недавно построенном, добротном здании конторы рабкоопа. Полированная мебель, телевизор, белый телефонный аппарат. Только хозяин кабинета, как и двадцать лет тому назад, такой же крепкий, спокойный. Кажется, что время не властно над ним. Только разве волосы посеребрило. А ведь ему уже 60. Время, когда человек невольно оглядывается назад: как прожил, что сделано, и все ли сделано как надо.

И вспоминается далекий 1935 год. Его, одиннадиатилетнего мальчика, повезли в Холболохскую школу за 20 километров от родной юрты в иной, неведомый мир. Все было внове: огромные окна школы, скользкий крашенный пол, немыслимой белизны тетрадные листы, что боязно дотронуться, запахи книг… И щемящая тоска по родному дому. Каждую субботу после уроков бежали домой. Тогда ходить не умели. Все двадцать километров бежали. Годы учебы в школе — это не только светлые годы познания мира, это и годы тяжелейших испытаний. Терпели и голод, и холод. Вскоре началась война. Стало еще труднее. Выручала родная тайга. По дороге в школу настораживали на зайцев и тетеревов петли… Тут тоже нужна была смекалка: совсем не просто перехитрить осторожного зверька или птицу. Но трудности не стомили, а закалили Трофима. К окончанию семилетки он превратился в крепкого, выносливого, смекалистого парня. Таким его в разгар войны, в 43-м, призвали в армию.

Вернулся домой летом сорок шестого уже взрослым, сложившимся человеком. Вскоре его избрали секретарем Малтанского наслежного Совета. На его плечи легли нелегкие заботы послевоенной деревни, пережившей военное лихолетье, изнурительную засуху. На этой должности он проработал десять лет, являясь одновременно бригадиром колхоза по животноводству. Вечная нехватка людей, кормов, скотопомешений… Но при большом желании всегда находился выход из любого, казалось бы, безвыходного положения. То была суровая, но хорошая школа. Она заставляла все рассчитывать до мелочей, научила находить с людьми общий язык. В эти трудные годы пришли безграничная вера в силы и способности простых людей труда, глубокое уважение к ним. И люди платили ему тем же. С тех пор и посей день. Трофима Михайловича постоянно избирают депутатом местных Советов.

— Да, действительно, получается своеобразный рекорд, — с некоторым удивлением соглашается Трофим Михайлович.

Шутка ли, без малого четыре десятка лет быть депутатом! Ведь депутат местного Совета всегда в центре внимания населения, и збирателей. И непосредственная работа, и общественная, как депутата и коммуниста (неоднократно избирался секретарем партийной организации, членом бюро или парткома — постоянно), и семейная жизнь — все на виду. Тут надо быть человеком безупречной репутации и кристальной чистоты.

О работе рабкоопа писалось много. Приведу лишь несколько цифр. Двадцать лет тому назад здесь было всего 4 небольших магазина с годовым товарооборотом по 200 тысяч рублей каждый. Сегодня имеется 10 специализированных магазинов с общим товарооборотом свыше 3 миллионов 200 тысяч рублей, где трудятся около 80 человек. Да каких магазинов! Кто побывал в магазинах Улах-Ана, Чапаева. Техтюра. Октемцсв, тот не мог не заметить добротности зданий, чистоту и порядок в магазинах. И. главное, высокую культуру людей, в них работающих, всегда приветливых, опрятных, готовых помочь выбрать товар по вкусу.

Трофим Михайлович главным в своей деятельности считает заботу о создании базы, условий для работающих и, конечно же, работу с людьми.

Он с гордостью и любовью называет своих ветеранов, составляющих костяк коллектива. Это, в первую очередь, недавно ушедший на пенсию Дмитрий Нестерович Самсонов, участник войны, заслуженный работник народного хозяйства республики, земляк. Заведующая хозяйственным магазином Мария Ивановна Кривошапкина. заведующая продуктовым магазином Альбина Гаврильевна Андреева, заведующая Чапаевским промтоварным Олимпиада Мартыновна Холурова, старший продавец Антонина Афанасьевна Андреева и другие.

Очень верно сказано, что у нас человеку честь и слава воздаются по труду. По торжественным дням грудь Трофима Михайловича расцвечивается многими боевыми и трудовыми наградами, и среди них самый первый мирный орден державы — Трудового Красного Знамени. Он носит высокое звание отличника советской кооперации. А чтобы только перечислить все его почетные грамоты, дипломы, благодарственные письма, не хватило бы газетной страницы.

Но самой высокой своей наградой в жизни Трофим Михайлович считает орден Дружбы народов, которым был награжден в 1981 году его старший сын Сеня, горный инженер. И еще любовь и уважение друзей, коллег, земляков. Высокий авторитет в коллективе кооператоров, среди населения Трофим Михайлович завоевал своей компетентностью, принципиальностью, требовательностью к себе и другим, справедливым, уважительным отношением к людям. Сила и действенность его слова как руководителя — в обязательности. Он никогда не даст пустого обещания. Скажет — обязательно выполнит.

На юбилейном вечере, состоявшемся 24 февраля в Октемцах, как водится в таких случаях, в адрес юбиляра сказано много теплых, от души идущих слов благодарности и добрых напутствий. И многие подчеркивали его основательность, высокую надежность как работника и человека: с ним можно спокойно пойти в опасную разведку, и в смертельный бой.

Счастлив человек, получающий такую высокую оценку людей.

Н. Попов.

1984 г.

// //Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —С. 365-367

*****

НЕУСТРОЕВ НИКОЛАЙ ВАСИЛЬЕВИЧ

Не бывает дерева без корней

Неустроевы — коренные жители Октемского наслега. Наш дед Василий Иванович Неустроев окончил учительскую семинарию. Было у него двое детей — сын Николай (наш отец) и дочь Елена. Дед учительствовал в I Мальжагаре. Тогда время было неспокойное. И Василий Иванович, спасаясь от белых, с семьей переехал в Октемцы. Он умер в 35 лет в 1928 году, когда детям было 9 и 7 лет. Дед. Иван Егорович, переехал в осиротевшую семью, поддерживал невестку. Он особое внимание уделял воспитанию и образованию внуков. Отдал Николая в Западно-Кангаласскую центральную школу. Дед был образованным. Он составил родословную рода Неустроевых до 12 поколения.

Наш отец Николай Васильевич начал учительствовать, когда ему не было и 17 лет. Далее он работал учителем начальных классов в Мальжагарской НСШ, в Синском детдоме. В 1942 году был призван в армию, служил в 386-м запасном стрелковом полку стрелком с июля 1942 года по сентябрь 1944 года. Уволен в запас по состоянии здоровья. Был награжден медалями «За победу над Германией», «30 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.», «Ветеран груда», многими Почетными грамотами руководства РОНО. Особенно трудными были годы войны. Работая в школе, отец помогал с учащимися труженикам колхоза.

Николай Васильевич позже работал во многих школах района – директором Октемской НСШ. заведующим Улах-Анской школой, а после окончания Якутского учительского института — в Октемской семилетней школе. В 1949 году был назначен школьным инспектором РОНО. потом преподавателем математики I Жемконской семилетней школы, работал заведующим райпедкабинетом, учителем Булгунняхтахской. Тсхтюрской. Октемской, Покровской. Чапаевской, Качикатской, Тойон-Аринской школ. В те годы учителей не хватало, поэтому по усмотрению РОНО. они часто переводились из одной школы в другую. И вся наша семья переезжала с отцом на новое место назначения. Наш отец был очень добрым, баловал нас. Дома все время работал, готовился к урокам, а долгими зимними вечерами рассказывал нам интересные истории из прочитанных книг. Так он привил нам любовь к книгам, чтению. Любил природу, трепетно и бережно относился к ней, хорошо рисовал. Активно участвовал в общественной жизни наслегов. Часто выступал с лекциями на собраниях зоны, был ее начальником, не раз избирался народным заседателем в суде. Ученики любили нашего отца за то. что от природы он был добрым и отзывчивым, скромным и справедливым. Женился он на Алексеевой Евдокии Алексеевне.

Николай Васильевич прожил большую, трудовую жизнь. Много сил и здоровья энергии отдал своему любимому делу, которое сегодня продолжаем мы, четверо его дочерей-педагогов, внуки, продолжатели четвертого поколения педагогической династии Неустроевых. Так. дочь Вера Николаевна Саввинова, отличник народного просвещения PC (Я), работала в школах г. Якутска № 22 и 1. была методистом Якутского республиканского института усовершенствования учителей Минобразования PC (Я), другая дочь. Неустроева Светлана Николаевна — учителем в Октемской школе, награждена Грамотами ИСКРО. РОНО. третья дочь. Неустроева Клавдия Николаевна, работала в Октемской. Техтюрской школах, а младшая, Альбина Николаевна, воспитателем детсада «Туллукчан» села Октемцы. Эстафету педагогов приняли внуки Николая Васильевича.

Наш отец внес достойный вклад в дело Победы советского народа в Отечественной войне, в восстановлении разрушенного войной хозяйства, в воспитании подрастающего поколения земли Хангаласской. Мы преклоняемся перед памятью дорогих нам людей.

Сестры НЕУСТРОЕВЫ.

*****

ПЕТРОВ ГАВРИЛ ПАВЛОВИЧ

Сэриигэ ыҥырыллар, үлэҕэ эриллэр

Мин аҕам Петров Гаврил Павлович, 1915 сыллаах төрүөх, Мэҥэттэн төрүттээх киһи, 1937 сыллар саҕана илин эҥэртэн соҕотоҕун тахсан, Хаҥаласка олохсуйар. Ити сылларга Өктөмҥө МТС тута сылдьаллара. Үлэҕэ киирэн устунан болуотунньук, ол кэннэ оһохчут буола үүнэр. Онтон ийэтин, эдьиийин, үс кыра бырааттарын бу улууска көһөрөн таһаарар. Захарова Александра Николаевна диэн сэрии огдооботунаан холбоһон ыал буолаллар.

Төрөппүттэрим үйэлэрин тухары хара үлэҕэ миккиллэн олорбут дьон. Ийэм төрдө — Хахсык. Биһиги төрдүөбүт. Эдьиийдээхпин уонна икки балтылаахпын. Бэйэм Төхтүргэ төрөөбүт киһибин, 60 сааспын туола иликпин. Аҕам уонна аҕа кынным, үлэ, тыыл ветерана Романов Семен Алексеевич биһиэхэ дьиэ тутан биэртэрэ. Онон кэргэним биһикки ийэлэрдээх-аҕалардаах буолан бэйэбит дьиэлээхпит-уоттаахпыт диэн испитигэр үөрэбит. Кинилэргэ ис сүрэхпититтэн махтанабыт.

Аҕам Орджоникидзевскай оройуонтан сэриигэ ыҥырыллан барбыта. Чита диэки сыл курдук харабылынан сылдьыбыт. Онтон атаҕа сүүлэ иһэн, хамыыһыйа быһаарыытынан дойдутугар төннөн кэлбит уонна балык заводугар үлэҕэ ылыллыбыт. Ол гынан баран, хомойуох иһин, сэрии да, тыыл да ветерана буолбакка анараа дойдуга айаннаабыта. Саатар дьоммут өлбүттэрин да кэннэ сэрии уонна тыыл ветераннара ааттаналлара буоллар! Дойду кытаанах кэмигэр бэйэлэрин харыстаабакка үлэлээн кэрэгэй үйэлэннэхтэрэ дии.

Оҕолорбут,сиэннэрбит биһиги эһээбит, эбээбит мээнэ олорон ааспатахтар эбит диэн истэригэр киэн тутталлар.

Николай Гаврильевич ПЕТРОВ,

Өктөм оскуолатын уруһуйга уонна черчениеҕа учуутала,

методист учуутал,

Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна,

Саха омук маҥнайгы конгреһын делегата.

// Хангаласцы в Великой Отечественной / [подгот. ред. газ. «Хангалас» под. рук. сост. Аммосовой Л. Д. ; авт. предисл. А. С. Владимиров]. — Покровск : Редакция газеты «Хангалас», 2010.-С. 293

*****

ПЕТРОВ ИВАН СТЕПАНОВИЧ

19 саастааҕар — сэриигэ

Петров Иван Степанович 1923 сыллаахха I Малтааны нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Сэттэ кылааһы Өктөм оскуолатыгар бүтэрбитэ. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөн, тулаайах

хаалбыта. Сэрии иннигэр араас үлэни үлэлээн, Ааллаах Үүҥҥэ көлөнөн таһаҕас

таһыытыгар сылдьыбыта. 19 саастааҕар кини 1942 сыл бэс ыйыгар армияҕа

ыҥырыллыбыта. Забайкальскай байыаннай уокурукка тиийбитэ. Кинилэрсаппаас

байыаннай чаастарын командуюшайынан маршал Малиновскай этэ. Япония Со

ветский Союзка хаһан баҕарар саба түһэр кыахтаах этэ. Онон илиҥҥи кыраныыс-

саҕа 4 сылы быһа сулууспалаабыта. Арҕаа фроҥҥа сэрии бүппүтүн кэннэ, Сталин

бирикээһинэн, Чита куораттан 20 хонук устата сатыы айаннаан Манчжурияҕа

тиийбиттэрэ. 3 күн сынньанан баран Япония ар.миятын утары сэриилэспиттэрэ.

Траншеяҕа быһаҕынан, ыстыыгынан киирсибиттэрэ. Ити киирсиигэ 50-тан тахса

киһилээх взводтан 8 эрэ киһи ордубуга, ол иһигэр Иван Степанович. Японияны

кытары с зри и кэнниттэн Иван Степанович Читала 1947 сыллаахха диэри сулууспа-

лаабыта. Дойдугугар кэлэн баран колхозка, совхозка төһө кыайарынан араас үлэҕэ

үлэлээбитэ. Пенсияҕа тахсан да баран сылгыны көрүүгэ-харайыыга үлэлэспитэ.

Ыччаттара.

*****

СТЕПАНОВ ДМИТРИЙ МИХАЙЛОВИЧ

Аҕам баҕатын син толордум

Аҕам (киирии аҕам этэ) Степанов Дмитрий Михайлович 1942 сыллаахха бэс ыйыгар фроҥҥа ыҥырыллыбыта. Ол курдук Миитэрээс миэхэ да, дьоҥңо-сэргэҕэ да олус эйэҕэс, кѳнѳ сыһыаннааҕа. Кини сэриигэ барарыгарбиһиги I Маалтааны Кыһыл Толоонугар олорбуппут. Ол сир балачча киэҥ. кэрэ көстүүлээх дойду этэ. Тула ѳттѳ ырааҕынан тайыыр тыалааҕа. Соҕуруу ѳттүгэр элбэх дьиэ чөмчөйөн олороро. Хоту өттүгэр икки-үс ампаар дьиэлэр бааллара. Бнһиги олортон биирдэригэр ыаллары кытта дьукаахтаһан олорбуппут.

Кыһыл Толоон ортотугар Хорошо Дьөгүѳр дьиэтэ диэн баара. Ол дьиэ тыа сиригэр оччотооҕуга суох үс-түөрт хостоох, уһугар үргүлдьү көмүлүѳк оһохтоох саха балаҕаннаах этэ. Киһи барыта сөҕөрүнэн дьиэ ис өттѳ сырдыга буолара. Бэс мастан тутуллан эбитэ дуу, истиэнэтэ кылбайан олороро. Дьиэ тэлгэһэтэ сүлдьүгэс күрүө тулалааҕа, олус киэңэ. Дьиэ субуруччу олорор, үрдүк кырыыһалаах буолан олус көстүүлээҕэ. Дьэ ол льиэ тэлгэһэтигэр барыахтарын иннинээҕи киэһэҕэ сэриигэ барааччылар уонна хаалааччылар мустан оонньуу-көр гэриллибитэ. Илии-атах оонньуутун араас кѳрүҥэ буолбута.

Олортон мин өйбөр хаалбыта Данилов Павел (Сымпасыа Байбал) диэн киһи оонньуута этэ. От тиэйэргэ (атынан, оҕуһунан) туттуллар болторук мас икки уһугар икки киһини олордон баран, билигин шганганы анньар курдук. хаста да ѳрүтэ аспыта. Ол дьон кыайан тутуһан олорбокко таҥнары түһэн хаалаллар. Байбал онно эрэ кыһаммат, аспытын курдук анньа турар. Дьон сѳҕүү бѳҕөтө этэ. Хомойуох иһин, Байбал сэрииттэн

эргиллибэтэҕэ.

Сарсыныгар биһиги дьиэбит таһыгар остуол бѳҕөтүн тардан. бырастыылаһар аһылыктарын аһаабьггтара. Онно аҕам миигин кѳтѳҕѳн алорон аһаабыта. Аһыыр былаһын тухары оччо айманыы суох этэ. Оннук олорооруҥ, маннык олорооруң, маннык дьаһанаарыҥ диэн сүбэлэһии кэпсэтии курдуга.

Аһаан бүтэннэр барыы буолта. Сүүрбэччэ киһи бары ат мииммиттэрэ. Дьэ бу түгэңңэ айманыы да, ытаһыы да баара. Ол эрээри, ити киинэҕэ көрѳр курдук, олус айманыы суоҕа. Хаалааччылар кистии-саба ытаһаллара. Ол баҕар барааччылар: «Биһиги Ийэ дойдубутун көмүскүү бардыбыт, өһөгөйдөөх өстөѳҕү кыайан-хотон сотору хайаан  да эргиллиэхпит, эһиги үчүгэйдик олоруң, этэҥҥэ буолуҥ. Ытыы-соҥуу хаалымаҥ!» — диэн өрѳгөйдѳѳхтүк эппиттэриттэн буолуо. Эбэтэр саха киһитин киэҥ-холку санаатыттан,майгытыттан эбитэ дуу.

Мин аҕам аттыттан атын мииниэр диэри арахсыбатахпын өйдүүбүн. Ат миинэн баран: Тоойуом, үчүгэйдик сылдьаар,үчүгэйдик үөрэнээр, ийэҕин көрөөр», — диэхтээбитэ.

Аҕам кыра үөрэхтээҕэ. Барыан иннинэ колхоһугар завхозтуура уонна араас үлэҕэ сылдьара. Кини барбытын кэннэ биирдэ ыалынан биирдии-иккилии киилэ эт түңэппиттэрэ. Онно дьон кэпсэтэр саҥатын истибитим: «Өлүүм аңарын кэриңэ уҥуоҕу биэрбиттэр. Миитэрэй баара буоллар маннык түңэтиэ суоҕа этэ». Ити мин аҕам туһунан этэллэрин билэн үөрэ санаабытым.

Сэриилэһэ сылдьан элбэхтик суруйбута. Хомойуох иһин, онтон билигин икки эрэ сурук баар. Атыттарын тууйаска уган мунньан илдьэ сылдьыбытым, хойут үөрэхтээх буоллахпына ааҕыам дии саныырым. Ону Холболооххо баанньык дьиэ салгыытыгар ийэбинээн кыстаан олордохпуна баанньык оһоҕун оттооччу Аһаайык (Олесов) диэн оҕонньор уот күөдьүтүүтэ гынан кэбиспитин билбиппит. Бүттэхпит ол. Ол да буоллар ол сүппүт суруктары дьоңңо аахтаран истэр этибит. Онно кэлин суругар үстэ сэриигэ киирбитин, үстэ бааһырбытын, барыта хаҥас ѳттүнэн, чабырҕайынан, саннынан, өттүгүнэн уонна тѳрдүһүн сэриигэ киирбитин туһунан билбиппит. Онтон сүппүтэ.

1954 с. райвоенкоматынан ыам ыйыгар ирдэтэ сылльыбытым. Онно: «Сураҕа суох сүттэ», — диэн биллэрии ылбытым. Кэлин эмиэ ирдэһэн: «Степанов Дмитрий Дмитриевич 1913 г.р., призв. 06.42 г., погиб 24.10.43 г. под Волгоградом» диэн биллэрии ылбытым даҕаны, манна аҕатын аата атын, оройуона. нэһилиэгэ эмиэ суох.

Аҕабын наһаа суохтуур этим. Куруук аҕам баара буоллар диэн ыарахан кэмнэрбэр саныырым. Сэрииттэн эргиллэн кэлбит дьонтон маҥнай утаа сураһар этим. Онтон кэлин ол туһата суоҕун өйдөөбүтүм. Биирдэ Ой оскуолатыгар Нөмүгүгэ интернакка олорон үөрэнэ сырыттахпына, иигээччим Александра Николаевна Маркова, Марков Иннокентий Николаевич диэн оскуолабыт директорын кэргэнэ: «Ганя, кэл эрэ, мин эн аҕаҥ туһунан сэрэбиэйдиим эрэ», — диэбитин истэ үѳрэн. ойон кэллим. Александра Николевнаны мин даҕаны, оҕолор бары даҕаны убаастыыр, билинэр этибит. Оҕо киһи үөрэниэҕин. интэриэһиргиэҕин арааһы кэпсиирэ. Кѳстѳр да дьүһүнүнэн үчүгэйэ, тутта-хапта да сылдьара, истиңэ, элэккэйэ. эйэҕэһэ оҕо аймаҕы барыбытын тардара.

Билиҥнэ диэри ѳйдүүбүн, күүстээх санааны хайдах киһи бэйэтигэр ииттиниэхтээҕин туһунан үөрэппитин, холобур: «Сылайан-сылайан баран утуйа сытаҕын, сарсыарда 6 чааска турар сорудахтааххын, дьэ онно тѳһө да салгыы утуйуоххун баҕараргын баһыйан, 6 чааскар лоп курдук турдаххына дьэ ити кыайыы буолар, күүстээх санаалааххын кѳрдөрөҕүн», — диэбитин.

Хаартытын тыытырҕатан баран уурталаан барда. Онтон тэлгэнэ сытар хаартылары миэстэлэринэн эргитэ уурталаата. Онтон барытын көрөн-кѳрөн баран быһаарда: «Дьэ. Тоойуом, аҕаҥ хайаан да кэлииһи, кини кэлбэтэҕинэ миигин хара тураах диэн ааттаар». Мин аҕам кэлбитин курдук санаатым. Александра Николаевна эттэ да туолуохтаах диэн бигэтик эрэнним. Ол эрэлбин кимиэхэ да кэпсээбэккэ 5-6 кылаас үөрэнээччитэ буолуохпар диэри илдьэ сылдьыбытым. Эрэлим туолбатаҕа. Ол эрээри Александра Николаевнаны хаһан даҕаны хара тураах эбит дии санаабатаҕым даҕаны, ааттаабатаҕым даҕаны. Хата төттөрүтүн, олус санаам түһүөҕүн өйөѳбүт маладьыас эбит диэн махталым улахан.

Аҕам бэйэтин кыанар тэтиэнэх киһи эбитбыһыылааҕа. Биирдэ күһүөрү от үрэххэ от охсон кэлбиттэрэ, үһүө этилэр. Онно хотуурдарын кѳрбүтүм, хотуурдара yгун үрдүнэн хотууру ортотугар диэр батыһа 3-4 тарбах от илгэрдээҕэ. Итинникгээҕинэн бэрт кыахтаах дьон охсоллоро буолуо. Билиңңи дьон кураанах да хотуурунан кыайан охсубаппыт, ыарырҕатабыт.

Аҕабын билэр дьоно Хатан уола Митэрээс диэн ааттыыллара. Кини соһуччу үѳрдэр идэлээҕэ. Биир түгэни аҕыннахха маннык этэ: арай биирдэ ат соһор лабогрейка диэнинэн бурдук быһа барар буолла. Онно миигин бааһынаҕа илдьэ барда. Бааһына кытыытыгар тохтоон, дьабара ииниттэн кумааҕы суулааҕы хостоон таһаарда. «Мэ, маны сиэ, кэпсээн гынаайаҕын», — диэтэ. Мин туран бүтэйдии үөрэн, арыйан кѳрбүтүм. ол саҕана ыраах тыа сиригэр мээнэ кѳстүбэт киилэ кэриңэ бэчиэнньэ буолан биэрдэ. Кѳрѳн туруом дуо, сиэбитинэн бардым. Дьэ оннук этэ аҕам барахсан. Сэрииттэн тыыннаах эргиллибитэ буоллар, мин дьылҕам атын буолуох этэ диэн үгүстүк саныыбын.

Эрчиллэр эрэлбитин, эрэнэр тирэхпитин Дьокуускай куораты оҕо сылдьан көрүөхпүттэн ылата мин скульптор буолуом диэн баҕа санаалаах этим. Ол баҕа санаам ыарыһах ийэлээх тулаайах аҥардаах оҕо буоламмын туолбатаҕа. Москвҕьа архитектурнай институт скульптурнай отделениетыгар бараары бэлэмнэнии курска үѳрэнэ сылдьыбытым. Үс ыйдаах курска бары ирлэбиллэри толорон, күөрэтэ эттэххэ, ситиһиилээхтик үөрэнэн иһэн,  икки ый кэриңэ үѳрэнэн баран, үп-харчы ѳттүнэн ханан да кыаллыа суохпун билэн, соҕотох ыарыһах ийэбин быраҕан,  өссө иккис кырдьаҕас маачаха аҕалааҕым да иһин,  үөрэнэр кыаҕа суохпун өйдөөбүтүм. Ол иһин, атын тардыстыым тардам, учуутал буолар үѳрэххэ көһөн хаалбытым. Онон син аҕам баҕатын толордум дии сананабын. Ол да буоллар син биир аҕам баара эбитэ буоллар дни саныыбын. Уонна төһѳлөѳх мин курдук аҕаларын, убайдарын,  сорохтор ийэлэрин, эдьиийдэрин сүтэрбиттэр саныыллара буолуой. Сэрии диэн дьол-соргу буолбатах. Сэрии диэн бу аат айаҕа, сууйуллубат-сотуллубат хара мэҥ, хаһан да буолбатар ханнык.

Г. .ДАВЫДОВ.

Θктѳм

Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —С. 369-372

*****

ШЕВЕЛЁВ ИВАН ФИЛИППОВИЧ

Всю войну

В конце июля 1941 года на Волховский плацдарм был переброшен  маршевый эшелон из Челябинска. В нем находилось около 250 якутян. Был среди них и уроженец Октёмского наслега Орджоникидзевского района Иван Шевелев. Командование действующей армии встретило их с большой радостью. Шли первые кровопролитные бои. Зачастую не хватало боеприпасов, и метких стрелков-охотников сразу бросили в бой.

В декабре 1942 года Иван Шевелев, как отличник боевой и политической подготовки, направляется на шестимесячные офицерские курсы. Обучение проходило в боевой обстановке. Теория военного дела тут же закреплялась на практике. В марте 1943 года рота курсантов участвовала в боевых действиях на озере Ильмень. С острова Железный 50 курсантов на 25 аэросанях произвели разведывательный рейд на одну из прибрежных деревень. В результате внезапного нападения разгромили несколько домов с засевшими в них немцами, уничтожили много живой силы врага и взяли несколько «языков». Во время отхода противник открыл прицельный артиллерийский огонь. Был разбит прибрежный лед, потеряно 4 аэросаней, но задание командования будущие офицеры выполнили.

В июне 1943 года после окончания курсов Иван Шевелев направляется командиром стрелкового взвода.

В октябре 1943 года дивизию из-под Новгорода перебросили к южному берегу Ладожского озера — к «Дороге жизни». В двухдневном бою правее г. Мга враг был оттеснен на несколько километров, и обстрел дороги, связывающей Ленинград с тылом, прекратился.

После усиленных разведывательных боев в декабре 1943 года войска Волховского и Ленинградского фронтов 14 января 1944 года перешли в генеральное наступление по всей линии фронта.

За два с половиной года оккупации фашисты возвели сильную оборону. Сооруженный по берегам Волхова «Северный вал» они считали неприступным. Но он был сломлен… Прорвав три линии траншей и окопов, к концу дня вышли в расположение артиллерийских позиций, узлов связи и штабных укрытий противника. После двухдневных боев заняли деревню Долгово. От личного состава полка осталось не более одной четверти…

Во второй половине дня, с опушки леса в полный рост, плечом к плечу, плотной стеной к занятой полком деревне вышло много людей в белых маскхалатах. Они шли цепью и махали руками. Вроде свои? Но лейтенант Шевелев узнал врага, и, первым скомандовав «Огонь!», начал стрелять. Сомнения окончательно рассеялись, когда идущие с гортанными хриплыми криками бросились в атаку. По деревне был открыт сильный минометный огонь. В доме, где со своими товарищами оборонялся Иван Шевелев, выбило окна, затрещала крыша, пробило потолок. Они оказались в пыльном тумане. Все это заметили позже, а пока вели яростный меткий огонь. Цепь противника не выдержала, залегла, но продолжала двигаться вперед ползком. Когда же расстояние сократилось метров до ста, и противник потерял около 200 человек, то в панике бежал. В этом бою лейтенант уничтожил более 10 немцев. Так была отбита одна из многочисленных в то время психических атак фашистов.

Продвигаясь с боями в обход Новгорода с севера на запад, 20 января 1944 года в районе с. Батецкая наши войска сомкнули кольцо окружения Новгородского гарнизона немцев. Кругом пылали огни пожаров. Враг сжигал деревни, города, заводы. Фашисты расстреливали женшин, детей, стариков. Иван Шевелев своими глазами видел заживо сожженных…

Линии фронта не было. Далеко позади гремела канонада, они двигались вперед на запад, в тыл противника. У одной деревни в Псковской области взвод Ивана Шевелева за один день отбил три контратаки противника. Сам командир действовал автоматом и карабином. В этот день он получил ранение. но остался на поле поля. В нескольких местах была прострелена шинель, валенок, плащ-палатка, котелок пробило осколком. Два раза его считали срезанным близко разорвавшимся снарядом. Но он уже каким-то особым чутьем определял их полет и успевал моментально падать на землю. Из некоторых контратак выходил с одним или двумя оставшимися в живых солдатами.

31 марта 1944 года дивизии южнее Пскова в районе д. Кузьмино наступало на укрепленную линию обороны немцев «Прибалтийский вал». В этом бою взвод Шевелева первым прорвал оборону противника. Командир лично уничтожил гранатами две огневые точки врага с их расчетами и во время схватки в траншеях застрелил около 10 немцев. За этот бой он был награжден орденом Красной Звезды. До Победы оставалось ещё более года. Тяжелого, яростного и кровавого гола…

В январе 1974 года по приглашению Новгородского облвоенкомата лейтенант запаса, кавалер двух орденов Красной Звезды, 5 медалей, активный участник Великой Отечественной войны Иван Филиппович Шевелев в составе делегации участников освобождения Новгорода и области был на торжествах по празднованию 30-летия его освобождения и открытию монумента «Победы» на берегу Волхова. Встретил там участников тех минувших боев, своих товарищей, встретился и не без труда узнал их и эту обновленную древнюю землю, ставшую ему столь близкой.

А. СЕРГЕЕВ.

16 февраля 1978 г.

//Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —С.361-362

*****

БРАТЬЯ ШЕВЕЛЁВЫ

В 2005 году мы отмечаем 60-летие Победы. В связи с этим хочется рассказать о своих родных братьях Шевелевых, ушедших на фронт защишать Родину. Из четырех братьев вернулся только один. Об их судьбе нам, родственникам, рассказал, оставшийся сиротой в 7 лет, Шевелев Марат Николаевич, ныне пенсионер.

Марат Николаевич просит откликнуться родственников по отцовской линии, которые живут в Булгунняхтахе Хангаласского улуса. Их фамилия Павловы и сообщает свой адрес: 678011. Хангаласский улус, с. Октемцы, ул. Кононова, дом 18 Шевелеву Марату Николаевичу.

Мать Марата Николаевича звали Фекла Николаевна, девичья фамилия Алексеева. Она — родная сестра нашего дедушки Алексея Николаевича. Фекла вышла замуж за Шевелева Николая Николаевича. Свекровь звали Майя Ивановна, а свекра Николай Николаевич. У Шевелевых было восемь детей: Елизавета, Николай, Дарья, Евдокия, Егор, Роман, Полина, Еремей.

Николай, муж Феклы, работал бухгалтером Госстраха. У Феклы и Николая было два сына. Марат и Роберт. Вся семья ездила по месту назначения работы отца. Жили в Покровскс в Горном районе, затем в г. Якутске. Мирная жизнь была разрушена войной. Николаю Николаевичу было 31-32 гола, когда в июле 1942 г. его отправили на фронт. В ноябре 1942 г. Николай погиб в Сталинградской битве. Фекла Николаевна осталась вдовой в 30 лет, сыновьям, Марату было 7 лет, а Роберту — 5 лет. Фекла Николаевна одна вырастила своих детей, выучила, сделала людьми. Она увидела счастливую жизнь своих детей, вынянчила внуков и правнуков. Фекла Николаевна прожила долгую, трудовую жизнь. Умерла в 1999 голу, в 87 лет.

Егор Николаевич работал землеустроителем, начальником Гипрозема. Часто бывал в командировках. Вместе с коллегами он установил границу Орджоникидзевского района и города Якутска. Они также выявляли пригодные для пахоты и посева угодья. Например, в Юрюн-Басе отвели благодатный участок для посева зерновых. И по сей день все эии границы сохранились почти такими же. В 1942 году Егора отправили на войну с Японией, где он воевал по 1945 год. В 1945 году Егор Николаевич вернулся и был назначен в Министерство сельского хозяйства. Жена — Нина Яковлевна, русская по национальности, работала в ветеринарной республиканской станции. У них было два сына. Нина Яковлевна, заслуженный ветеринар ЯАССР. Егор Николаевич умер по болезни, когда ему было 72 года. Он был единственным из четырех братьев, вернувшимся живым после страшной войны.

Третий — Роман работал плотником. Был женат на Степановой Аграфене. Она родом из Павловска, Мегино-Кангаласского района, у них была дочь Мария. Жили в городе Якутске.

Роман попал на первый сбор для отправки на фронт в 1941 году, служил разведчиком. Очень редко семья получала скупые строчки от отца. В апреле 1945 года получили долгожданное письмо. С радостью прочитала жена строчки: «…До скорой встречи на родной земле!» 3 мая 1945 года пришло последнее письмо из далекой Чехословакии, название города было вычеркнуто цензурой. С болью прочитала Аграфена строчки из письма: «…никогда больше нам не суждено встретиться, простите и прощайте. Ваш Роман’.

После Победы пришло извещение, что Роман пропал без вести. Было больно и горько, что человек, прошедший всю войну, без вести сгинул где-то на чужой земле.

Подошла очередь идти на фронт и самому младшему 17-18-летнему Еремею. Он только что закончил какое-то училище. О нем вспоминал ветеран войны из Чапаеве Лиханов Семен Васильевич: «В августе 1941 года нас везли на пароходе. Я увидел молоденького солдатика, как и все, он был в телогрейке и сапогах. Разговорились, оказались земляками. Я знал его родителей, ведь Шевелевы родом из Чапаево. Но сыновей мало знал, ведь они жили в Якутске. Еремей почему-то прихрамывал. Оказалось, что он неумело завернул ноги портянками и сильно натер их. Я ему показал, как нужно правильно завертывать ноги портянками. Было заметно, что Еремей очень скучал по дому. По ночам он украдкой плакал».

Вскоре родные получили весточку от Еремея. Он писал: «Какой же я был непослушный, нужно было слушаться взрослых, советоваться с родителями. Если кого-нибудь обидел, то простите меня. Нас ведут в Ленинград». Это было последнее письмо от Еремея. Осенью 1941 года пришло извещение, что Еремей пропал без вести.

Из четырех сыновей, ушедших на фронт, вернулся живым только один. Никто не знает, что пережила их мать Майя Ивановна, небыло даже могилки, где она могла поклониться сыновьям, помолиться за них.

Майя Ивановна как могла, поддерживала своих невесток, молодых вдов Феклу и Аграфену. Эти женшины на своих хрупких плечах вынесли всю горечь утраты родных, остались верными их памяти, всячески поддерживая и оберегая друг друга.

Время неумолимо. Старшее поколение Шевелевых отошло в иной мир, но дети Николая, Егора, Романа сами стали дедами и даже прадедами. Но светлая память об их отцах живет в семье, во внуках, названных в их честь. Это и есть дань любви и уважения самым дорогим, любимым, близким людям. Память эта будет жить в веках. Вечная слава героям-братьям Шевелевым!

Все это рассказал нам Марат Николаевич Шевелев. Мы просим откликнуться родных, знакомых, тех, кто был знаком с братьями Шевелевыми, если есть — прислать фотографии по адресу Марата Николаевича.

Светлана Николаевна Неустроева,

Племянница, учительница Октемской школы.

// //Хангаласцы в Великой Отечественной / (редакция газеты “ Хаҥалас»; сост. ред. Я Д. Аммосова).—Якутск: Издательский дом «Якутия», 2005 —С.362-364

*****

ФЁДОРОВ ФЁДОР АНИСИМОВИЧ

Эдьээлик диэн сир бара…

    Ийэбит Борисова Анна Васильевна, төрөппүттэрим Эдьээлик олохтоохторо этилэр, «Кыһыл Толоон» колхоз чилиэннэрэ. Эдьээликкэ сайын ахсын колхозтар оҕуруот аһын олордоллоро. Ону кэриэй киһитэ Ан Андрей салайан үлэлэтэн үүнүү бөҕөтүн ылаллара. Ону таһынан манна колхоз сүөһүтэ сайылыыра. Мин өйдүүрбүнэн, үлэ-хамнас оргуйан олороро.

Биһиги аҕабыт Федоров Федор Анисимович 1943 сыл бэс ыйыгар сэриигэ барбыта. Таайбыт, ийэбит сурдьа Борисов Василий Васильевич 1942 сыл ыҥырыллыбыта. Армияҕа барыар дылы аҕабыт сылгыһыттыырын өйдүүбүн. Оҕолор алтыа этибит, эбэбит баара. Ыарахан кыһалҕалаах олохпут саҕаламмыта. Ийэбит эр дьон үлэтин толороро. Онтон дэриэбинэҕэ киирэн фермаҕа ыанньыксыттаабыта. Биһиги, кыргыттар, эбэбитинээн оҕо көрөр, дьиэ үлэтигэр көмөлөһөр этибит.

Аҕабыт армияттан сэрии бүппүтүн кэннэ 1946 с. «Японияны кыайыы иһин» мэтээли түөһүгэр иилинэн төннөй кэлбитэ уонна колхозка ыскылаат сэбиэдиссэйинэн уонна кэлин суоччутунан үлэлээбитэ. Сэрии кэнниттэн бырааппыт Васек төрөөбүтэ. Аҕабыт 1950-1953 сс. II Дьөппөн сельпотугар ыскылаат сэбиэдиссэйинэн уонна бэрэдэбиэһинэн үлэлээбитэ. Улахан убайбыт Егор колхознай оскуолаҕа үөрэммитэ уонна олоҕун тухары сүөһү биригэдьииринэн үлэлээн. 55 сааһыгар олохтон туораабыта. Эдьиийбит Татьяна киносеть туйгуна, кэргэнэ Павлов А.Т. эмиэ киномеханик, оҕолор төрөппүттэрин үлэлэрин салгыыллар. Мин оҕо иитиитигэр үлэлээн пенсияҕа олоробун. Пантелеймон, Юрий Дьокуускай куоракка олороллор. Юлия Өктөм сельпотун ветерана. Кыра уолбут эдэр сааһыгар өлбүтэ.

Аҕабыт үлэһит бэрдэ этэ. Сэрии туһунан кэпсиирин сөбүлээбэтэ. Киһи барыта сэриини этинэн-хаанынан билбит буолан инникини,үчүгэйи ыраланан олорорбут. Дьоммут үлэ үөһүгэр сылдьыбыттара. Киһи сиэринэн бу олоххо олорон ааспыттара. Аҕабыт 1961 сыллаахха өлбүтэ, Тиит Эбэҕэ көмүллэ сытар. Истиҥ, ииппит, такайбыт, киһи гыммыт төрөппүттэрбит чиэстэрин түһэрбэккэ гына сатыыбыт. Төрөөбүт-үөскээбит дойдубутун олус күндүтүк саныыбыт, ахтабыт, чэчирии сайдарыгар баҕарабыт.

Любовь Федоровна ЛИХАНОВА,

Өктөм.

// Хангаласцы в Великой Отечественной / [подгот. ред. газ. «Хангалас» под. рук. сост. Аммосовой Л. Д. ; авт. предисл. А. С. Владимиров]. — Покровск : Редакция газеты «Хангалас», 2010.-С. 294