ТЫГЫН ТӨРДӨ УУҺА
Далан
Урааҥхай сахалар саамай улахан уустара — тумус туттар, күөн гынар дьонноро — Хаҥалас уустара этилэр. Кинилэри хаҥылылар диэн улахан биис ууһуттан хааннаахтар дииллэрэ.
Эллэй Боотуртан Экин Абаҕан төрөөбүт. Онтон Дэхси, киниттэн Хоҕоһун, Хоҕоһунтан Дойдуһа Дархан диэн дьоннор төрөтөлөөн испиттэр. Дойдуһа Дархантан Тыгын аҕата Мунньан Дархан төрөөбүт. Кинилэр бары Хаҥалас ууһун аҕа баһылыктара этилэр.
Хаҥалас аҕаларын уустарын баһылыктарын уҥуохтара Туймаада, Эркээни кырдалларыгар, мырааннарыгар көмүллэн сыталлар.
ХАЛЫҤ УУС ХАҤАЛАСТАР
Хаҥаластар бэрт үгүс, халыҥ уус, аймах-билэ дьон этилэр. Кинилэргэ биэс Малдьаҕар, Нөмүгү, Өктөм, Эргис, Нөөрүктээйи, Дьөппөн, Маалтааны, Мытаах, Одуну аҕаларын уустара киирэллэрэ.
Хаҥаластар харса суох, сэрииһит дьонунан биллэллэрэ. Кэмэ даҕаны оннук этэ. Өрүс apҕaa эҥэрин, илин эҥэрин тыаларыгар тоҥустар биистэрэ бааллара. Бултуур сир былдьаһан сахалар тоҥустары кытары күрэстэһэн тахсаллара. Хаҥаластар сэрииһиттэрэ тоҥус биистэрин торутаннар, Эркээни, Туймаада, Эҥсиэли хочолорун тастарыттан үтүрүйбүттэрэ. Ити үс үтүө үүнүүлээх хочолорго Хаҥалас дьоно саас-үйэ тухары олохсуйбуттара, ынахтарын, сылгыларын үөскэтэн, байан-тайан барбыттара, ууһаан-тэнийэн испиттэрэ.
ТЫГЫН ТӨРӨӨҺҮНЭ
Дойдуһа Дархан олус кырдьыбыта. Кини күнү быһа алтан apaҥacкa сытан тахсар буолбут.
Ол кэмҥэ тоҥустар ыраах көһө иликтэрэ, Туймаадаҕа киирэн кэм даҕаны сахалар олохторун аймыыллара.
Арай биирдэ Дойдуһа Дархан ол курдук алтан apaҥaһыгар сыттаҕына, уола Мунньан Дархан суоҕуна, тоҥyc хоһууна кэлэн кийиитин күүһүнэн былдьаан илдьэ барбыт. Дьахтар төрүүрү ыарахан сылдьар эбит, айаннаан иһэн, Дьөппөн сиригэр Тумуһах диэҥҥэ тиийэн, оҕоломмут. Toҥyc хоһууна caҥa төрөөбүт оҕолоох дьахтары кытары бодьуустаһа барбакка, хаалларан барбыт. Кинини кэнниттэн тута эккирэппит Мунньан Дархан боотурдарынаан ойоҕун муҥур тиит анныттан булан ылбыт. Оттон онно төрөөбүт кыра уол улаатан, кэнники Туймаада баһылыга Тыгын Дархан диэн буолбут. Кини албан аата, суон сураҕа Ураанхай Сахалар уон уустарыгар тарҕаммыта.
ТЫГЫН ОЛОҔО
Соҕурууҥу уонна Хотугу Ытык Хайалар икки ардыларынааҕы ортоку толоону Туймаада диэн ааттыыллар. Оттон соҕурууну Ытык Хайаттан Малдьаҕар быыһыгар диэри сир Эркээни диэн ааттанар. Хотугу Ытык Хайаттан хоту өттүнээҕи толоон Энсиэли дэнэр.
Туймаада толоонугар Тыгын Дархан дьоно-сэргэтэ Сайсарынан, Ытык, Ypүҥ күөллэринэн, Кытаанах Кырдалынан тэнийэн олорбута. Эркээни хонуутугар Кытаанах Кырдалга, Ой Бэскэ, Тумул диэн сирдэргэ кини өбүгэлэрин олохторо бааллара. Туймаада уонна Эркээни ити олохторугар барыларыгар кини уруулара-аймахтара, дьоно-сэргэтэ баһылаан-көһүлээн олорбуттара.
ТЫГЫН ДАРХАН ДЬОНО-СЭРГЭТЭ
Тыгыны ытыктааннар аан дархан олоххо олордоллоро, ыраахтан кэлбит дьон кини алаһатыгар үҥэн-сүктэн киирэллэрэ.
Тыгын Дархан ойҕко Аабый Дархан диэн. Киниттэн Чаллаайы, Бөдьөкө, Марҕа, Төгөн, Өлкөрөй, Бас Төрөрөй, Таас Уллуҥах диэн сэттэ уол, Тыаһааны удаҕан, Үчүгэй Кыаһаайык, харахтаах үчүгэйэ Хаачылаан Куо диэн үс кыыс төрөөбүтэ.
Тыгын тойон кыргыһыыга сылдьар Бөҕө Мүөкүйэ, Хотоҕой, Оҕус, Харах Хаарбас, Чоллооной, Нам Oҕyha, Бөҕүл Бөҕөе диэн боотур, сэрииһит дьоннордооҕо. Ону таһынан улэһит-чаҕар, сылгы, ынах үлэһитэ, отчут-маччыт дьонноруттан Сыарҕа Наранай, Көҥдөй Бас Долгуура биллэллэр.
Түҥ былыргы олоҥхо кэмин саҕаттан ордон кэлбит үгэс быһыытынан, үтүө сылгылар-аттар эмиэ киһиттэн итэҕэс арбаммат этилэр. Кинилэр анал ааттаахтара. Тыгын Дархан номоххо хаалбыт Соҕуо Дьаҕыл, Суку Маҥан, Кыыл Оҕото, Өдүөһүт, Кунньугун Уола диэн аатырбыт аттардааҕа. Кини Абытай Apaҥac диэн ата иччитэ сэриигэ хомунаары гыннаҕына, сэттэ хонук инниттэн Чочур Муpaaҥҥa тахсан, бэйэтин бэйэтэ баайынан хатырҕаан турар буолара үһү.
Улахан уолун Чаллаайы атын аата Хара Уол диэн этэ.
ТЫГЫН ЫЬЫАҔА
Туймаада баһылыга Тыгын Дархан өбүгэтин Эллэй Боотур үгэһинэн, кини төрүттээбит үрүҥ илгэ үөрүүтүн-көтүүтүн ыһыаҕын сыл аайы сайын өрөгөйүгэр, уйгу тунах дэлэйиитэ, бэс ыйыгар ыһара. Ол онно Туймаада олохтоохторун тэҥэ илин, арҕаа эҥэр уустара, оннооҕор бэрт ыраах сирдэртэн тоҥустар кэлэн кытталлара.
Тыгын, сороҕор, кымыс кымыстыыр биэлэрин илдьэ атын уустарга тиийэн ыһыах ыһар, оонньуу-көр тэрийэр үгэстээх этэ. Ол курдук кини Бopoҕoҥҥo, Дүпсүҥҥэ, Намҥа, Көмөкөҥҥө, Кэбээйигэ о.д.а. сирдэргэ ыһыах ыһыталаабыта. Ол ыһыахтар улахан уустар икки ардыларыгар бэрт былдьаһыытын курдук бараллара. Инньэ гынан, ардыгар, соччо иллээхтик түмүктэммэт этилэр.
Тыгын Дархан уйгу ыһыахтарыгар түһүлгэ тардар, чэчир анньар, дьону төбүрүөннээн олордон баран сиэллээх айаҕынан кымыс көтөхтөрөр эбит. Ол кэнниттэн, асааһын бүттэҕинэ, сахалыы оонньуу-холоһуу тэрийэрэ: аҕа уустарын аатырбыт ат бөҕөлөрө, кус быһыйдара атах-илии оонньууларыгар күрэхтэһэллэрэ — сырсаллара, кылыйсаллара, ыстаҥалаһаллара, куобахтыыллара, буурдууллара, тусталлара, мас тардыһаллара, дал ытыһаллара, ат сүүрдүүтэ буолара.
Ыһыахха олоҥхоһут олоҥхолуура, ырыаһыт ыллыыра, алгыс этиллэрэ, ойуун, удаҕан кыырара.
ТЫГЫН ДАРХАН СЫРЫЫЛАРА
Тыгын Дархан Саха сирин уһаты-туора үгүстүк сыыйбыта. Кини бэрт үгүс сэрии дьонноох Бүлүүгэ тиийэ сылдьыбыта. Арҕаа диэки Бүлүү өрүһүн өрө өксөйөн, төбөтүгэр тиийиэхчэ буолан иһэн, күһүҥҥэ ылларан, кыдьымах киирэн үннүбүтэ. Онтон илин аттаммыта — Амырга Богдо сиригэр чугаһаан баран, куолакал тыаһын истэн, ону улуу бухатыыр саҥатыгар балыйан, дьулайан төннүбүтэ.
Тыгын Дархан, үһүйээн быһыытынан, үйэтин устатыгар түөрт уонча түбүктээх сырыылары сылдьыбыта…
ТЫГЫН СЫЛАҤҤА
Тыгын Дархан Сылаҥ сиригэр Ураанай Боотур диэн баарын истэн, Туймаадаҕа киирэн боотур буол диэн илдьиттиир.
Ураанай Боотур онуоха буолуммакка, Булгунньахтаах күөлүн ортоку булгунньаҕар иин хастан, сир анныгар ордууланан ойоҕунаан, оҕотунаан саһан олорбут. Инитэ эмиэ куттанан Биэбэйик тумулугар ииҥҥэ сыппыт.
Ураанай бэйэтэ улахан, төрөл киһи эбитэ үһү. Кини маҥан сылгы тириитин таҥнара. Инньэ гынан, ыраахтан көрдөххө, Булгунньахтаах ортоку булгунньаҕар куба көтөр түһэн олороругар майгынныыра.
Ол курдук күүтэн олордохторуна, хаҥаластар отучча аттаах киһи буолан өрүстэн тахсан кэлбиттэр. Кэлээт, Ураанай Боотурдааҕы ытыалаан барбыттар. Эр киһи ыксаан ииниттэн тахсан, оҕотун кыбыммытынан, дьахтарын батыһыннаран күөлү кэһэн кытыы диэки тахсан испит. Хаҥалас ытааччылара уллугун тосту көтүппүттэр. Ураанай арыычча сыыллан тахсан булгунньаҕар кирийбит уонна онно тыына быстыбыт.
Ол кэнниттэн Хаҥаластар Ураанай инитин көрдүү Биэбэйиккэ бараллар уонна булбаккалар, дойдуларыгар таах төннөллөр.
ТЫГЫН КЭБЭЭЙИГЭ
Былыр-былыргыттан Бүлүү өрүһүн төрдүнэн Тыайалар, Кэбээйилэр, Куокуйдар диэн туспа аҕа уустара олоотторо. Кинилэргэ биллэр-көстөр киһилэрэ-боотурдара Уһун Кутурук Бадьаайы этэ. Кини Кэбээйи диэн улахан күөл арҕаа өттүгэр, ойуур иһигэр, Лиһэ диэн ааттаах сиргэ үгүс-элбэх дьонноох аҕа ууһа буолан олорбут.
Тыгын тойон онно-манна тиийэн кыргыһыталыырын, кинилэргэ даҕаны кэлиэх буолтун истэн, кэбээйилэр үс сылы 6ыһa сэриигэ бэлэмнэммиттэр: сэп-сэбиргэл оҥостуммуттар, дьон бөҕөнү муспуттар, дал ыппыттар.
Оннук оҥостуммут дьоҥҥо Тыгын тиийэн кэлбит уонна Лиһэ күөлүн илин өттүгэр тохтообут. Ол сир билигин Тыгын Отуута дэнэр. Ол гынан баран, Туймаада тойоно кэбээйилэр олус бэлэмнэммиттэрин билэн, наһаа хаан тохтууһу диэн, ол түүн биллэрбэккэ баран хаалар.
Тыгын атын сырыытыгар Тыайаларга тиийэн Чырыыда күөлгэ олорор Дьэргэлгэннээх ойуун биитин куйах кэтэр Куйахааннааҕы ытыалаан куоттаран кэбиспиттэрэ. Эккирэтэн өлөртөөн кэбиһиэхтэрин, Дьэргэлгэннээх ойуун хомуһунунан дьэргэлгэн түһэрэн, Тыгын боотурдара тугу да көрбөт гына харахтара иирэннэр төннүбүттэрэ.
ТЫГЫН БООТУР УУСТАРГА
Батас Мөндүкээн, Тыгын кыра күтүөтэ, Хаҥаластары кытары кыыһырсан баран, өрүстэн тахсан илин эҥэргэ баар Түөйэ үрэхтэн чугас Маалла диэн сиргэ олохсуйбут.
Маалла соҕурууҥу баһыгар үс өттүнэн олус туруору сыырдаах тумустаах. Ол онно Батас Мөндүкээн балаҕан туттан олорор. Тымныы буолан муус тоҥорун кытта кини, күөлтэн баһан таһааран уу кутан, ханнык даҕаны түөрт да туйахтаах таба үктэнэн тахсыбат муус килиэ гына, тумулун сыырын тоҥорбут. Кыргыс кэмин саҕана сэрэнэн инньэ гынар туох да олуоната суоҕа.
Ол курдук олордохторуна, арай, биирдэ саас хаҥаластар ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буола тиийэн кэлбиттэр. Батас кэргэнэ таһыттан киирээт, эригэр: «Аҕам аах кэллилэр! Бэйэ бодоҕун тардын!»— диир.
Батас Мөндүкээн таһырдьа тахсан көрбүтэ, Тыгын дьоно тумулу төгүрүйэн баран, кыайан тахсыбакка тураллар үһү. Кинини көрөөт, оҕунан ытыалаан барбыттар. Батас онуоха оһоҕун хоротугар ыстанан тахсан саспыт уонна Тыгын боотурдара ыппыт охторун ыырааҕын быыһыгар лыбырҕаччы түһэрэн ылан испит. Хаҥаластар охторо аҕыйаан, ыталлара сэллээһинэ, Батас Мөндүкээн кураахтаах саатын ылан аҥаабыллаан баран, ыҥыырын бүргэтигэр тайанан олорор кылынын, Тыгыны, ылгын чыҥыйатын хараҕалыы ытан кэбиспит. Онуоха Тыгын: «Кыраҕыйа-чаҕыйыкы!»— диэбит. Ону истээт, Тыгын боотурдара ыталларын уураппыттар.
ТЫГЫН НАМҤА
Нам аҕаларын уустара Туймаада хоту өттүгэр кэккэлэһэ сытар Эҥсиэли хонуутугар олороллоро.
Нам систэрэ буолбут Көдөгөр оҕонньор уонна Муоҕан эмээхсин олус баай этилэр. Чаллах Тиит диэн сиртэн Хатырҕан алааска сайылыктан кыстыкка биитэр кыстыктан сайылыкка көстөхтөрүнэ, үрүҥ-хара сүүрүктэрэ үс көс сири быһа тиһигэ быстыбакка сүүрүгүрэрэ үһү.
Көдөгөр оҕонньору бэйэтин биир эрэ үүт кэрэ дьүһүннээх ат уйара. Онтон атын ат уйбат үскэл киһитэ эбит. Оттон эмээхсинэ Муоҕан күөлүгэр киирэн ууну кэстэҕинэ, синньигэс эрэ биилинэн буолара үһү. Оннук улахан эмээхсин эбитэ үһү.
Кинилэр Чорбоҕор Баатыр, Оборчо Түмэрэй, Куонньай Кылыыһыт диэн үс бухатыыр уолаттардаахтара. Улахан уолу, Чорбоҕор Баатыры, Бороҕон Майаҕатта Бэрт Хараны кытары утаа-сабаа анньыһар күүстээх киһи дииллэрэ. Ол иһин киниттэн чаҕыйан, атын уустар бөҕөстөрө Нам сиринэн кэлбэт-барбат эбиттэр.
Тыгын Дархан биир сайын ол дьоҥҥо аат ааттаан, сурах сураан анаан-минээн тахсар — оҕонньордоох эмээхсин тастарыгар тоҕус ураһанан түһэн кэбиһэр.
Тыгын тойон сылгыларын ыатан, кымыс кымыстаан, ыһыах ыспыт. Ол ыһыахха Көдөгөр оҕонньордооҕу ыҥыран маанылаабыт, күндүлээбит. Ыһыах аһылыгын кэнниттэн, үгэс быһыытынан, атах-илии оонньуута буолбут. Ол оонньууларга — сырсыыга, кылыыга, тустууга барытыгар Тыгын бөҕөстөрүн, быһыйдарын Көдөгөр уолаттара тулуппатахтар. Оттон дал ытыһыыга Чорбоҕор Баатыр алтан ньуурдаах иҥэһэни төҥүргэскэ кэтэрдэ уурбуттарын оҕунан тобулу сүүрдүбүт.
Тыгын онтон дьулайан, ураһатын намнарга көстөр аҥарын эрэ хаалларан, түүн кистээн дойдулаабыт. Көдөгөр оҕонньор уолаттара онтон өһүргэнэн, хаҥаластары эккирэппиттэр. Чорбоҕор Баатырдаах эккирэтэн тиийэн көрбүттэрэ, Тыгыннаах сүөһүлэрин үүрэн аллара түһэн, Мардьай булгунньаҕар чугаһаан эрэллэрэ үһү. Намнар: «Yөдэн түгэҕэр түспүттэр»,— диэн төннүбүттэр.
Тыгын Дархан Намҥа сырыыта онон эрэ бүппэтэҕэ: олус үтүө Тараҕана диэн сиргэ олохтоох сэттэ ини-бии Көмөкөннөргө, наһаа бултаах-астаах Дьүөлэк диэн күөл дойдулаах Күүстээх Саалаах Күһэҥэй Бөҕөҕө тахсан ыалдьыттаталаан кииртэлээбитэ.
Билигин да Намҥа Муоҕан күөлэ, Чаллах Тиит, Хатырҕан алаас, Ыга Тахсар Аартык, Дьүөлэк, Тараҕана диэн ааттаах сирдэр бааллар.
ТЫГЫН БОР0ҔОҤҤО
Тыгын Бороҕоҥҥо хаста даҕаны тахса сылдьыбыта. Олортон биирдэстэрэ — Майаҕаттаҕа сылдьыыта этэ.
Оччотооҕу кэмҥэ Майаҕаттаттан ордук күүстээх киһи суоҕа эбитэ үhү. Кини Бopoҕоҥҥо Кыыс Хаҥаҕа Кыһыл Сыырга олорбут. Эбирикээн эмээхсин диэн ийэлээх, дьаданы балыксыт эбит.
Тыгын кини күүһүн-уоҕун истэн, олус аатырбытын иһин билсэ-көрсө Бороҕоҥҥо тахсарга санаммыт. Кыыс Хаҥаҕа тиийэн Майаҕатта балаҕанын таһыгар далла ураһаны туруоран кэбиспит уонна Майаҕаттаны ыҥыртарбыт «Yтүө ыччатым кэлэ сылдьан амтаннаах аспын ahaaтын, кэскиллээх тылла кэпсэттин, кэрэ бараан дьүһүнүн көрдөрдүн, хаан чаҕаан сэбэрэтин харахтаттын»,— диэн.
Болдьообут кэмнэригэр Майаҕатта, оччотооҕу кыргыс кэмин үгэһинэн, сэбин-сэбиргэлин, саатын-саадаҕын иилинэн тиийэн кэлбит. Күүтүүлээх ыалдьыкка дьиэли аһан, олбох ууран тоһуйбуттар.
Майаҕатта сэрэҕэдийэн, уурбут олбохторугар олорбокко, батыйатын сиргэ батары анньан баран, ол угун үрдүгэр олорбут. Онуоха Тыгын боотурдара, түргэнник тура охсорун мэһэйдээри, түнэ сонун тэллэҕэ сиргэ намылыйбытын үктээн турбуттар. Чаҕар дьоннор чороонноох кымыһы аҕала охсон Майаҕаттаны айах туппуттар. Майаҕатта чороонноох кымыһы ылан иһэн эрдэҕинэ, Тыгын уола батыйанан ыалдьытын төбөтүн сиигинэн түһэрбит. Онуоха сэрэнэн олорбут Майаҕатта халбарыс гынан биэрээт, ойон турбут, сиргэ батары аспыт батыйатын сулбу тардан ылбыт: «Эһиги миигин соруйан өлөрөөрү гыммыт эбиккит. Дьэ, ити буоллаҕына, үгүстэн — үгүс, аҕыйахтан — аҕыйах охтуо!»— диэбит.
Тыгын Дархан Майаҕаттаны ааттаан, арыычча тохтоппут.
Киэһэ атах-илии оонньоон, далла мэндэйэн Майаҕатта тэҥнээҕин булбатах. Тыгын Дархан киниттэн олус астынан, маанылаан-күндүлээн атаарбыта.
Ыалдьыттара кэһиитин-манньатын илдьэ барбытын кэннэ Тыгын уолаттарыгар эппитэ:
— Чыҥыс Хаантан дьылҕалаах, Одун Хаантан оҥоруулаах, ситэри силгэлээх, толору дьолуолаах үтүө ыччат төрөөбүт эбит. Yc улууһу үөскэтэр, түөрт улууһу төрөтөр кэскиллээх киһи буолсу. Онон, оҕолорум, кэнники кэнэҕэс даҕаны кини кэлэр-барар суолугар кэнтик уурар буолаайаҕытый. Атын сиртэн алдьархай ааҥныыра кэллэҕинэ, кырыы сиртэн кыһалҕа тирээтэҕинэ — үрүҥ- тыыммытын өрүһүйэр өйөбүл буолуоҕа.
Кэнники Тыгын кырдьаҕас ортоку кыыһын Үчүгэй Кыаһаайыгы кэргэн биэрэн, Майаҕаттаны күтүөт гыммыта, атын уустары кытары күөн көрсүһүүтүгэр, күрэс былдьаһыытыгар кинини киллэрэрэ. Онно Майаҕатта мэлдьитин кыайыылаах тахсара. Ол иһин дьон киниэхэ Бэрт Хара диэн аат биэрбиттэрэ.
Майаҕатта Бэрт Хараны, Амма уҥуор бултуу сылдьан утуйа сыттаҕына, тоҥус хоһууна уоран өлөрбүт.
ТЫГЫН ДҮПСҮҤҤЭ
Дүпсүҥҥэ Эрбэһин диэн сиргэ Күтүр Эмээхсин олорбута. Кини Суор Бугдук, Күрэһэр уонна Бууйас диэн үс турбут уолаттардааҕа.
Биирдэ сайын кинилэргэ Хаҥалас тойоно Тыгын кэлбит, Күтүр Эмээхсин сайылыгын соҕуруу өттүгэр киэҥ хонуу баарыгар ypaha туруоруммут. Сарсыныгар Тыгын Күтүр Эмээхсини ураһатыгар ыҥыртарбыт. Эмээхсин киэргэллээх түнэ сонун кэтэн ыалдьыттыы барбыт. Ураһа таһыгар Тыгын уолаттара көрсөн, эмээхсини киллэрэн мааны олоххо олордубуттар.
Тыгын Күтүр Эмээхсини маанылыы-күндүлүү олорон туох-ханнык дьоннооҕун-сэргэлээҕин ыйыталаспыт. Чаҕардар арыылаах кымыстаах толору чороону аҕалан биэртэрин эмээхсин биир тыынынан иһэн кэбиспит. Онтон кыл бүүрүктээх мае кытыйаҕа эмис сылгы түөрт ойоҕоһун ууран биэрбиттэрин, тииһинэн сыыйыта тыытан сии охсубут.
Ол курдук аһыы-аһыы кэпеэтэ олордохторуна, Тыгын уолаттара эмээхсини муокастаары чугаһаабыттарыгар аҕалара буойан: «Киэр үрүөрүй!»—диэн бардьыгынаабыт. Ону Күтүр эмээхсин бгйэтигэр ылынан өһүргэнэн, Тыгын диэки сүр уоттаахтык көрөн баран, аһыы олорор отоокоон быһаҕынан дук гыммыт: «Туох-туох диигин? Хата көмөгөйгүн!»— диэбит. Онтон эмээхсин ситэ ahaaбакка, кыыһыран туран барбыт, лиһиргэччи хааман, ураһаттан тахсыбыт.
Күтүр эмээхсин дьиэтигэр тиийбитигэр уолаттара хайдах ыалдьыттаабытын ыйыта тоһуйбуттар. Эмээхсин барытын кэпсээн биэрбит. Уолаттар кыыһыран өтөҥкөлөһө түспүттэр. Түүн туран, Тыгын ураһатын даххан олоҕо манан буолуо диэн ох сааларынан ытыалаабыттар.
Тыгын буоллаҕына, ону сэрэйэн, ураһатын көстөр өттүн хаалларан, күлүк өттүн хомуйан баран хаалбыт эбит.
Билигин Мүрүгэ Күрэһэр, Бууйас тумуллара диэн бааллар.
ТЫГЫН AMMAҔA
Аммаҕа Арыылаах диэн сиргэ бөрө бөтүҥнэр — сэттэ ини-бии дьон олорбуттара. Кинилэри кытары ыаллыы алта аҕа yyha наахаралар диэн Хаҥаластан төрүттээх дьон бааллара. Сирдэриттэн сылтаан иирсэн баран, бөтүннэр Сыҥаһа диэн алааска олорор наахаралары кырган кэбиспиттэрэ, сорохторун буоллаҕына, Хотуйа диэн үрэҕинэн тыаҕа үүртэлээбиттэр.
Тыгын аймахтарын наахаралары көмүскэһэн, Аммаҕа үгүс кыргыс дьонноох киирэ сылдьыбыта. Онно киирэн, бөтүҥнэр баһылыктарын Маһарыны кытары кэпсэтэн, аны кыргыһыа суох, эйэ-дэмнээхтик олоруох буолан арахсыбыттара. Бөтүҥнэр Арыылааҕы, Хотуйаны, Сыҥаһаны ылбыттара. Оттон наахаралар Амма үөһээ өттүгэр Маралаах Тоҕойунан, Күлүпчүкүнэн, Лээгинэн олохсуйбуттара.
тыгын мэҥэҕэ
Мэҥэ сиригэр Көбүөдэ алааска Ходоролор диэн Хаҥаластан төрүттээх кыракый аҕа yyha отут ураһа дьон бааллара.
Тыгын Дархан онно тахсан тохтоон, сэттэ хонукка ыһыах ыспыт. Онтон барарыгар баһылыктарыттан Ходоро оҕонньортон икки куйах кэтэр бөтөс көрдөөбүт. Ходоролор уолаттара онуоха буолумматахтар. Тыгын көтөхпүт тыла хаалан, үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын сиргэ-буорга тэбистилэр диэн өһүргэнэн, кыыһыран, отут ыалы биир түүн утуйа сыттахтарына кырган кэбиспит. Онтон уҥуохтарын таһааран, Көбүөдэ алаас халдьаайытыгар биир ииҥҥэ көмтөрбүт.
Тыгын Дархан оннук кырыктаах тойон эбит.
УЛАХАН МУРУННААХ ДЬОН КЭЛИИЛЭРЭ
Биирдэ Тыгын уола Чаллаайы икки тоҥус хоһуунун көрсөн эккирэппит. Тоҥустар хайыһарынан Мохсоҕоллоох хайа үрдүттэн аллара анньынан куоппуттар. Ыраатан баран сааммыттар:
— Бэйиккэй! Биһиги эһиэхэ, ньоколорго, маннык муруннаах дьону аҕалан сөпкүтүн көрдөрүөхпүт!— диэн баран сутуруктарын муннуларыгар сыһыары туттубуттар.
Тыгын дьоно өрүс эстиитэ кэлэ-бара сылдьан көрдөхтөрүнэ, өрүс үөһээ өттүн диэкиттэн бэрт сытыы сүгэ олуга кэлэр буолбут. Оннук дьикти суоллартан муна-тэнэ олордохторуна, арай, биирдэ саас үс хаһан даҕаны харахтаабатах улахан муруннаах дьоно тиийэн кэлбиттэр уонна Тыгынтан үлэ көрдөспүттэр. Киһигэ-сүөһүгэ мэлдьитин наадыйар Тыгын сөбүлэһэн, кинилэри үлэһит гыммыт.
Арай биирдэ иккиэйэҕин хаалбыттарыгар, эмээхсинэ Аабый Дархан Тыгынтан ыйыппыт:
— Оҕонньоор, ити антах харахтаах, бэттэх муруннаах саҥа үлэһиттэриҥ киирдэхтэринэ тоҕо уҥуоҕун хамсыыр? Кинилэртэн куттанаҕын дуу, хайдах дуу?— диэн.
Онуоха сааһыгар кимтэн даҕаны куттамматах-чадыйбатах Туймаада тойоно:
— Ону-маны дойҕохтоомо!— диэн кыыһырбыт.
Эмээхсинэ арахсыбатах:
— Итэҕэйбэт буоллаххына, саҥа үлэһиттэриҥ киириилэригэр мин эйиэхэ толору кымыстаах чороонно туттарыым,— диэбит.
Тыгын сөбүлэһэн, инньэ гыналлар: эмээхсинэ оҕонньоругар нууччалар таһыттан киириилэригэр чороонноох кымыһы туттаран кэбиһэр. Онуоха Тыгын уҥуоҕа хамсаан, этэ тардан оһуордаах-ойуулаах түнэ сонун түөһүгэр кымыһын дьалкытан тоҕон кэбиспит. Үлэһиттэрэ тахсыбыттарын кэннэ Аабый Дархан эппит:
— Дьэ, мин этиибин итэҕэйдиҥ дуо? Ити дьоҥҥо сүргүн баттатар эбиккин.
Тыгын, киһи эрэ буоллар, эмээхсинин тылыгар тугу даҕаны хардарбатах.
Эмээхсин салгыы саҥарар:
- Биһигини куһаҕан дьон буулаатылар, кинилэртэн түргэнник быыһана охсуохха.
- Кэбис, инньэ диэмэ. Барыны бары сатыыллара, кыайаллара-хотоллоро, үлэһиттэрэ бэрт.
- Суох-суох, түүл-бит куһаҕан — аанньанан адаҕыйбат дьон буллулар. Ити дьонуҥ түүлэрэ хойуута бэрт — төрүөх-билэ, үгүс ханыы дьон быһыылаахтар, дьон бөҕөнү сирдээн аҕалыахтара. Көмүскэлэрэ дириҥ? — туохха да топпот-туолбат иҥсэлээх харахтаахтар… Эрэй элбии, алдьархай тахса илигинэ өлөртөөн кэбис.
— Аньыы, инньэ диэмэ. Туох да буруйа, аньыыта-харата суох дьону өлөрөр сүрүкэтэ бэрт буолуо,— Тыгын адьас буолбатах.
Кыһыны кыстаан баран, саас буолуута кэлбит үс киһи эмискэ сүтэн эрэ хаалаллар.
Оҕонньор чэпчээбиттии өрө тыынар, эмээхсин куһаҕан битэ өссөе күүскэ тардар.
КУР ОҔУС ТИРИИТЭ
Эһиилгитигэр саас эрдэ, муус барыыта, били былырыын кэлэ сылдьыбыт үс киһитэ Тыгыҥҥа эмиэ тиийэн кэлбиттэр. Бу сырыыга кинилэр улахан аалларынан, көпсөлөрүнэн тиэллэн, олус үгүс буолан кутулла түспүттэр.
Кэлбит дьон били кыстаабыт үс киһилэринэн тылбаастатан, Туймаада баһылыга Тыгынтан биир кур оҕус тириитэ сири көрдөөбүттэр. Тыгын кэлбит дьон көрдөһүүлэриттэн сүрдээхтик муодарҕаабыт. «Ол оҕус тириитин саҕа сиргэ утуйан эрэ турар буоллахтара дуу?» дии санаабыта.
Тыгын сарсыарда туран көрбүтэ, түүн устата Сайсары таһыгар баһаам улахан кириэппэс туран хаалбыт этэ. Нууччалар түүнү быһа иллэҥ буолбакка үлэлээбиттэр: ылбыт оҕустарын тириитин сап курдук синньигэстик тэлэн, киэҥ баҕайы сири төгүрүтэн ылбыттар уонна онно болуот оҥорон уһааран аҕалбыт дьиэлэрин хомуйан туруоран кэбиспиттэр.
Тыгын кэлбит дьон оннук үктэтиилээх албын көрдөһүүулэрин өйдөөбөтөх эбит. Кэпсэтии буолбутугар, тыл аахсыытыгар сири бэйэтэ көҥүллээн биэрбит киһи быһыытынан Туймаада тойоно хотторон тахсыбыт.
ТЫГЫН ӨЛҮҮТЭ
Тыгын Дархан эмээхсинэ эппитэ кэлбитэ: Туймаадаҕа кини соҕотох баһылык буолан бүппүтэ — хантан кэлбиттэрэ биллибэт туора хааннаах дьон тойорҕоон барбыттар. Тыгын ону сөбүлээбэккэ, боотурдарын мунньан, кини сиригэр кириэппэс туппут нуучча казактарын үүрүөн баҕарбыта. Ол эрээри кириэппэс хаххатыгар олорбут казактар саха боотурдарын үрэр саанан ытыалаабыттар. Тыгын көрдөҕүнэ, күөх истээх сахсырҕа курдук туох эрэ сааҕынаан кэлэн түстэр эрэ, сэриитин дьоно өлөн иһэллэрэ. Ол кыргыһыыга Тыгын бэйэтэ эмиэ өлбүтэ.
Тыгын уолаттарын Чаллаайыны, Бөдьөкөнү, убайын Уһун Ойууну тутан ылан, аргы маска ыйаталаан өлөртөөбүттэрэ.
Ити кэнниттэн Туймаадаҕа баар Тыгын олохторун барытын нууччалар бас билбиттэрэ. Дьокуускай диэн ааттаах острогу туппуттара. Энсиэли, Эркээни хочолоро, Саха сирин бары уустара барылара ыраахтааҕылаах Нуучча государствотыгар холбоммуттара.
тыгын өлүүтэ
Тыгын Дархан эмээхсинэ эппитэ кэлбитэ: Туймаадаҕа кини соҕотох баһылык буолан бүппүтэ — хантан кэлбиттэрэ биллибэт туора хааннаах дьон тойорҕоон барбыттар. Тыгын ону сөбүлээбэккэ, боотурдарын мунньан, кини сиригэр кириэппэс туппут нуучча казактарын үүрүөн баҕарбыта. Ол эрээри кириэппэс хаххатыгар олорбут казактар саха боотурдарын үрэр саанан ытыалаабыттар. Тыгын көрдөҕүнэ, күөх истээх сахсырда курдук туох эрэ сааҕынаан кэлэн түстэр эрэ, сэриитин дьоно өлөн иһэллэрэ. Ол кыргыһыыга Тыгын бэйэтэ эмиэ өлбүтэ.
Тыгын уолаттарын Чаллаайыны, Бөдьөкөнү, убайын Уһун Ойууну тутан ылан, аргы маска ыйаталаан өлөртөөбүттэрэ.
Ити кэнниттэн Туймаадаҕа баар Тыгын олохторун барытын нууччалар бас билбиттэрэ. Дьокуускай диэн ааттаах острогу туппуттара. Энсиэли, Эркээни хочолоро, Саха сирин бары уустара барылара ыраахтаадылаах Нуучча государствотыгар холбоммуттара.
//Далан Саха төрдө: Кыра саастаах оскуола оҕолоругар /В.Н. Ноева уруһуйа.-Дьокуускай: Бичик нац. кинигэ кыһата, 1993.- C. 24-39.